भगवतः विश्वकर्मणः आरती
इदं हिन्दीभाषायां भक्तिगीतम् (आरती) अस्ति यत् विश्वकर्माणं दिव्यं शिल्पिनं निर्मातारं च स्तौति। विश्वकर्मपूजायाम् एतत् सामान्यतः पठ्यते, या सितम्बरमासे विशेषतः शिल्पिभिः अभियन्तृभिः श्रमिकैः च आचर्यते। गीतम् एतत् विश्वकर्मणः स्रष्टृत्वं रक्षकत्वं च वर्णयति, तथा गृहेषु मन्दिरेषु कार्यशालासु च गीयते तस्य आशीर्वादं कौशलं समृद्धिं च प्राप्तुम्।
पद्यानि
जय श्रीविश्वकर्मणे, जय श्रीविश्वकर्मणे। स एव सर्वसृष्टेः कर्ता, रक्षकः, स्तुतेः धर्मस्य च प्रतिमूर्तिः।
श्लोकः 1
आदिसृष्टौ स वेदानाम् उपदेशं ब्रह्मणे दत्तवान्। लोके सर्वेषां प्राणिनां ज्ञानस्य वृद्धिम् अकारयत्।
श्लोकः 2
यदा भगवान् ध्यायितः, तदा सर्वाः सिद्धयः प्राप्ताः। अङ्गिरसः ऋषेः तपोऽपि शान्तिम् न आनयत् यावत् स तं शरणम् न गतः।
श्लोकः 3
यदा रोगपीडितः राजा तस्य शरणम् आगतः, सर्वदुःखहरः भूत्वा तस्य सर्वं शोकम् अपहरत्।
श्लोकः 4
यदा रथकारदम्पती भवन्तम् आक्रन्दन्, तेषां विनम्रप्रार्थनां श्रुत्वा भवान् तेषां सर्वाणि विपत्तीः पूर्णतया अपाकरोत्।
श्लोकः 5
एकमुखः चतुर्मुखः पञ्चमुखश्च स शोभते; त्रिभुजः चतुर्भुजः दशभुजश्च स सर्वरूपाणि अलङ्करोति।
श्लोकः 6
यदा तस्य पादयोः ध्यानं क्रियते, तदा सर्वाः आध्यात्मिकाः सिद्धयः उद्भवन्ति। मनसः द्वैतं विलीयते, दृढं बलं च प्राप्यते।
श्लोकः 7
यः कश्चित् श्रीविश्वकर्मणः आरतीम् गायति, श्रीगजानन्दम् आराध्य, स सुखसमृद्ध्योः आनन्दति। जय श्रीविश्वकर्मणे, जय श्रीविश्वकर्मणे। स एव सर्वसृष्टेः कर्ता, रक्षकः, स्तुतेः धर्मस्य च प्रतिमूर्तिः।
श्लोकः 8
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
इदं हिन्दीभाषायां भक्तिगीतम् (आरती) अस्ति यत् विश्वकर्माणं दिव्यं शिल्पिनं निर्मातारं च स्तौति। विश्वकर्मपूजायाम् एतत् सामान्यतः पठ्यते, या सितम्बरमासे विशेषतः शिल्पिभिः अभियन्तृभिः श्रमिकैः च आचर्यते। गीतम् एतत् विश्वकर्मणः स्रष्टृत्वं रक्षकत्वं च वर्णयति, तथा गृहेषु मन्दिरेषु कार्यशालासु च गीयते तस्य आशीर्वादं कौशलं समृद्धिं च प्राप्तुम्।
ज्ञातव्य-विशेषः
दिव्यस्थपतिः
विश्वकर्मा हिन्दुपरम्परायां दिव्यस्थपतिः दिव्यशिल्पी च इति पूज्यते। येन देवानाम् आयुधानि, तेषां प्रासादाः, लङ्का नामिका पौराणिकी नगरी चापि निर्मिता। अयं भजनः तं केवलं निर्मातारं न अपि तु सम्पूर्णब्रह्माण्डस्य परमस्रष्टारं पूजयति।
वेदानां स्रष्टा
प्रथमश्लोके स्मर्यते यत् विश्वकर्मा सृष्टेः आदौ सृष्टिकर्तारं ब्रह्माणं वेदानां (प्राचीनशास्त्राणां) पवित्रज्ञानम् उपदिष्टवान्। अनेन सः केवलं भौतिकशिल्पस्य न अपि तु सर्वविद्यायाः आध्यात्मिकज्ञानस्य च स्रोतः स्थाप्यते।
भक्तिकथा
भजने अङ्गिरसम् ऋषिम् उल्लिखति, यः घोरं ध्यानं तपश्चचार परं विश्वकर्मणि मनः केन्द्रीकृतवान् यावत् शान्तिं न प्राप। अत्र शिक्ष्यते यत् सत्यं शान्तिः आध्यात्मिकी सिद्धिः च केवलेन प्रयत्नेन न अपि तु दैव्यभक्त्या भवति।
भिषक् रक्षकश्च
एकस्मिन् श्लोके कश्चन राजा रोगेण पीडितः विश्वकर्माणं शरणं गतः, तेन च तस्य दुःखम् अपनीतम्। अत्र देवस्य विघ्नहर्ता भिषक् च इति भूमिका उज्ज्वलिता, यत् सः संकटे तम् आह्वयन्तं सर्वं प्रति सुलभः अस्ति।
अनेकरूपाः एको देवः
भजने विश्वकर्माणम् एकवदनं चतुर्वदनं पञ्चवदनं च त्रिभिः चतुर्भिः दशभिः वा बाहुभिः सह दर्शयति। एषा प्रतिमा तस्य सर्वव्यापकताम् अनन्तशक्तिं च द्योतयति, यत् स भक्तेभ्यः साहाय्याय सरलात् ब्रह्माण्डीयात् किमपि रूपं ग्रहीतुं शक्नोति।
आरत्याः सामर्थ्यम्
अन्तिमश्लोके प्रतिज्ञायते यत् यः कश्चित् इमाम् आरतिम् (भक्तिपरं स्तुतिगीतम्) गायति स सुखं समृद्धिं च लप्स्यते। इदं सामूहिकोपासनायाः आह्वानम्, यत् भक्त्या एतद्गीतगानस्य सरलं कर्म जीवने दैवीम् आशिषम् आनेतुं शक्नोति।
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता