मधुराष्टकम्
श्रीकृष्णस्य माधुर्यम्
इदं भक्तिकाव्यं श्रीकृष्णस्य तत्सम्बद्धानां सर्वेषामपि मधुरत्वं आनन्देन घोषयति। एतत् पाठकं दिव्यप्रेमाश्चर्यभावनाभिः परिपूरयितुं अभिकल्पितम्।
पद्यानि
अत्र मधुराधिपतेः श्रीकृष्णस्य अधरपुटम्, वदनकमलम्, नयनयुगलम्, मन्दहसितम्, हृदयम्, गमनविलासश्च — एतानि सर्वाणि अपि अवर्णनीयमाधुर्येण परिपूर्णानि सन्ति । तस्य सकलमपि स्वरूपं माधुर्यैकरसमयम् एव विद्यते, न किमपि अमधुरं दृश्यते ॥
श्लोकः 1
अत्र वचनं (मधुरगिरः), चरितं (लीलाविलासाः), वसनं (पीताम्बरादिकम्), वलितं (त्रिभङ्गीललिताकारः), चलितं (मन्दगमनप्रकारः), भ्रमितं (भ्रूविक्षेपादिकम्) — इत्थं मधुराधिपतेः सर्वे अवयवाः, सर्वाणि चेष्टितानि, सर्वे गुणाः परममधुराः सन्ति । तस्य कापि क्रिया माधुर्यरहिता नास्ति ॥
श्लोकः 2
अत्र वेणुः (वंशीध्वनिः), रेणुः (कोमलपादधूलिः), पाणिः (करकमलम्), पादौ (चरणयुगलम्), नृत्यं (रासादिलीलानर्तनम्), सख्यं (गोपैः सह मैत्री) — मधुराधिपतेः एतत् सर्वं परममाधुर्येण समन्वितम् । यतः स एव माधुर्यस्य साक्षात् सागरः, तस्य सम्बन्धिनः सर्वे पदार्थाः अपि मधुरतां प्राप्नुवन्ति ॥
श्लोकः 3
अत्र गीतं (प्रेममयं गानम्), पीतं (पानक्रिया), भुक्तं (भोजनविलासः), सुप्तं (निद्राविहारः), रूपं (सौन्दर्यसम्पत्तिः), तिलकं (ललाटचिह्नम्) — एते सर्वे मधुराधिपतेः विलासाः अत्यन्तं मनोहराः सन्ति । तस्य ध्याने, कीर्तने, दर्शने च सकलं जगत् माधुर्यमेव अनुभवति ॥
श्लोकः 4
अत्र करणं (कर्मसम्पादनम्), तरणं (जन्ममृत्युतरणाय संसारतारणम्), हरणं (व्रजसुन्दरीणां हृदयचोरणम्), रमणं (गोपीभिः सह रासविहारः), वमितं (रसप्रवाहस्य उद्गिरणं, यथा श्रीमुखात् वाक्प्रवाहः), शमितं (भक्तजनानां तापत्रयस्य शमनम्) — इत्येतत् मधुराधिपतेः सकलं चेष्टितं माधुर्यरसेन परिपूर्णम् । तस्य दिव्यक्रियाः अमृततरंगसदृशाः सन्ति ॥
श्लोकः 5
अत्र गुञ्जा (गुञ्जाफलानि), माला (वैजयन्तीहारः), यमुना (श्रीकालिन्दी), वीची (तत्रत्याः तरङ्गाः), सलिलं (जलकणाः), कमलं (नीलपङ्कजानि) — मधुराधिपतेः सान्निध्येन एते सर्वे अपि अमधुराः न भवन्ति, परं अलौकिकमाधुर्यं दधति । यतः भगवतः स्पर्शेन संसर्गेण च कलिन्दनन्दिनी, तज्जलं, तत्रत्यानि कमलानि, तस्यैव गोपालस्य अलङ्कारभूतानि सर्वाणि मधुराणि ॥
श्लोकः 6
अत्र गोपी (व्रजकामिन्यः), लीला (कृष्णसम्बन्धिन्यः क्रीडाः), युक्तं (भक्त्या सह सम्बद्धम्), मुक्तं (संसारबन्धनात् विमुक्तम्), दृष्टं (भगवद्दर्शनं प्राप्तम्), शिष्टम् (आचारवत् एव अवशिष्टं सर्वम्) — मधुराधिपतेः सकले एते व्यापाराः, योगाः, मोक्षाश्च परममधुरस्वभावाः सन्ति । तस्य कृपादृष्टिमात्रेण सर्वं मधुरं भवति ॥
श्लोकः 7
अत्र गोपाः (व्रजगोपालाः), गावः (धेनवः), यष्टिः (हस्तस्थितमंशुकं वा गवादिनियन्त्रणदण्डः), सृष्टिः (निखिलं जगत्), दलितं (शत्रुभिः दलितं कर्म वा मृदुकरणं of pastimes), फलितं (अभीष्टफलस्य प्राप्तिः, मनोरथपूर्तिः) — इत्थं मधुराधिपतेः यत्किञ्चित् सम्बद्धं, यत्किञ्चित् जगति दृष्टं, यत्किञ्चित् मनसि कल्पितम्, सर्वमेव अत्यन्तं मधुरम् । स एव सर्वेषां मधुरतमः, तस्मिन् एव सर्वं माधुर्यं प्रतिष्ठितम् ॥
श्लोकः 8
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
बुधवासरः गुरुवासरः एकादशी च
प्रातःकाले सन्ध्याकाले च
तुलसीदलानि, नवनीतं, खण्डशर्करा, पीतपुष्पं च
- पराभक्तिः, परमानन्दः, शोकनिवृत्तिः
पृष्ठभूमिः
मधुराष्टकं प्रसिद्धं संस्कृतस्तोत्रम्, यत् परम्परया षोडशशताब्दिके वैष्णवपरम्परायाः दार्शनिककविना वल्लभाचार्येण (१४७९-१५३१ ई.) रचितम् इति मन्यते। इदं पुष्टिमार्गे भक्तिप्रथायां प्रायः पठ्यते गीयते वा, विशेषतः जन्माष्टम्यादिपर्वसु दैनिकपूजायां वा, कृष्णस्य स्वरूपक्रियापरिवेशानां माधुर्यं स्तुवन्ति। काव्यस्य सरलं पुनरुक्तं च संरचनं ध्यानाय सामूहिकगानाय च सुलभं करोति।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Vallabhacharya
Vallabhacharya स्य अन्ये रचनाः
शुद्धाद्वैतम् (पुष्टिमार्गः)तः अधिकम्
ज्ञातव्य-विशेषः
कर्ता
इदं स्तोत्रं, मधुराष्टकम्, षोडशशताब्दिकैः सन्तदार्शनिकैः वल्लभाचार्यैः (१४७९-१५३१ ई.) रचितम्, ये वैष्णवपरम्परायां पुष्टिमार्गस्य (कृपापथस्य) संस्थापकाः। तैः इदं संस्कृते कृष्णस्य सर्वव्यापकमाधुर्ये प्रेमभावनाध्यानरूपेण लिखितम्, यत् तेषाम् अनुयायिनां दैनिकपाठरूपेण वर्तते।
रचना
'मधुराष्टकम्' इति पदस्य अर्थः 'माधुर्यस्य अष्ट श्लोकाः' इति। प्रत्येकः अष्टश्लोकः कृष्णस्य विभिन्नान् पक्षान् गणयति — यथा तस्य स्मितम्, वेणुः, गमनम्, यमुनानदी अपि — च तेनैव आवर्तनेन समाप्यते: 'मधुराधिपतेः सर्वं मधुरम्'। 'मधुर' इति पदं समग्ररचनायाम् एकोनसप्ततिवारम् (६४) आवर्तते, येन सम्मोहनः मन्त्रसदृशः लयः निर्मीयते।
व्यापकप्रतिमा
स्तोत्रेण आश्चर्यकरः मधुरवस्तूनां विस्तारः आवृतः — कृष्णस्य शारीरिकलक्षणेभ्यः (अधरौ, नेत्रे, हस्तौ, पादौ) आरभ्य तस्य क्रियाः (नृत्यम्, भोजनम्, वचनम्) तस्य परिवेशः (गावः, यमुना, मालाः) च यावत्। एतेन भक्तस्य विश्वासः प्रदर्श्यते यत् कृष्णसम्बद्धं प्रत्येकं वस्तु, यद्यपि सूक्ष्मं, दिव्यमाधुर्येण कृपया च परिपूर्णम्।
दार्शनिकपरिवर्तनम्
'मधुरपतिः' इति पदनाम सुचतुरः द्व्यर्थः। इदं प्रत्यक्षं कृष्णं 'माधुर्यपतिम्' इति निर्दिशति, किन्तु मथुराम् अपि सूचयति, यत्र कृष्णः जन्म प्राप्तवान्। पुष्टिमार्गपरम्परायाम् इदं स्तोत्रं केवलं काव्यं नास्ति — अपि तु कृष्णस्य कृपया जगत् मधुरम् अनुभवितुं साधनम्, येन भोजननिद्रादीनि सामान्यकर्माणि अपि भक्तिकर्माणि भवन्ति।
Krishna
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता