શ્રી મહિષાસુરમર્દિની સ્તોત્ર

ભગવતીપદ્યપુષ્પાંજલી સ્તોત્રમાં સમાવિષ્ટ મહિષાસુરમર્દિની સ્તોત્ર.

હે ગિરિનંદિની! તું પૃથ્વીને આનંદિત કરનારી, વિશ્વને વિનોદ આપનારી, નંદ દ્વારા સ્તુત થનારી, વિંધ્યાચળના શિખર પર નિવાસ કરનારી, વિષ્ણુના વિલાસમાં રમનારી અને ઇન્દ્ર દ્વારા સ્તુત થનારી છે.

હે ભગવતી! તું શિવની કુટુંબિની, અનેક કુટુંબોની માતા અને અનેક કૃત્યોની કર્તા છે. હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

હે સુરવર્ષિણી! તું દુર્ધર શત્રુઓને દબાવનારી, દુર્મુખને સહન કરનારી, હર્ષમાં રમનારી, ત્રણેય લોકનું પોષણ કરનારી, શંભુને તુષ્ટ કરનારી, પાપનો નાશ કરનારી અને ઘોષમાં રમનારી છે.

હે દનુજોને ક્રોધિત ન કરનારી, દિતિના પુત્રોને શત્રુતા દર્શાવનારી, દુર્મદ (ગર્વ)નો સૂક્ષ્મ કરનારી, સિંધુપુત્રી (લક્ષ્મી) છે. હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

(દેવીએ પોતાની તલવાર વડે બિડાલ (એક અસુર)નું શિર ધડથી અલગ કરી દીધું. દુર્ધર અને દુર્મુખ નામના બે અસુરોને બાણ વડે યમના લોકમાં મોકલી દીધા.)

હે જગદંબા! તું મારી માતા છે, કદંબવનના પ્રિય નિવાસ સ્થાને રહેનારી, હાસ્યમાં રમનારી, અને હિમાલયના શિખરો પરના સર્વોત્તમ શૃંગ પર આવેલા તારા ઘરની મધ્યમાં વિરાજમાન છે.

હે અત્યંત મધુર! તું મધુ અને કૈટભનો નાશ કરનારી, કૈટભનો સંહાર કરનારી, રાસમાં રમનારી છે. હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

(કલ્પના અંતે ભગવાને શેષનાગ પર આસન ગ્રહણ કર્યું. ત્યારે મધુ અને કૈટભ નામના બે ભયંકર અસુરો ઉત્પન્ન થયા. જે લોકો મધુ-કૈટભના વધ, મહિષાસુરના ઘાત, અને શુમ્ભ-નિશુમ્ભના વધનું કીર્તન કરશે...)

હે શતખંડ કરીને વિખંડિત કરાયેલા શુંડ (સૂંઢ)વાળા હાથીના સ્વામી! તું શત્રુરૂપી હાથીઓના ગંડસ્થળનો વિદારણ કરનાર પ્રચંડ પરાક્રમી સિંહના સ્વામી છે.

હે પોતાના ભુજદંડ વડે પાડી નાખેલા ખંડ (શરીરના ટુકડા) અને પાડી નાખેલા મુગટવાળા યોદ્ધાઓના સ્વામી! હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

(દેવી ઊભી થઈને ચંડ નામના અસુરની સામે દોડી ગઈ. તેના કેશ પકડીને તલવાર વડે તેનું શિર કાપી નાખ્યું. પછી મુંડ દોડીને આવ્યો; તેને પણ દેવીએ ક્રોધથી તલવાર વડે પાડી દીધો.)

હે યુદ્ધમાં દુર્મદ શત્રુઓનો વધ કરવા ઉદ્યત થયેલી, દુર્ધર દેવશક્તિથી યુક્ત, ચતુર વિચારધુરીણ મહાશિવના દૂત દ્વારા પ્રમથગણોના સ્વામી સ્વરૂપે પ્રસિદ્ધ!

હે દુરિત (પાપ), દુરીહા (દુષ્ટ ઇચ્છા), દુરાશય અને દુર્મતિવાળા દાનવોના દૂત સમાન, અંતકાળના સ્વરૂપ! (એટલે કે, શત્રુઓનો નાશ કરનારી.) હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

(આ વચન સાંભળીને શુમ્ભે ચંડ અને મુંડના વધની વાત સુણીને, દેવી પાસે મહાસુર સુગ્રીવને દૂત તરીકે મોકલ્યો.)

હે શરણાગત શત્રુપત્નીઓની (તથા) શ્રેષ્ઠ વીરોને અભયદાન આપનારા હસ્તવાળી! તું ત્રણેય લોકના મસ્તક પર આવેલા શૂળરૂપી શત્રુઓના શિર પર ધારણ કરાયેલા નિર્મળ શૂળવાળી છે.

હે દુમિ (અનુકરણ) શબ્દથી દેવતાઓના દુંદુભિનો નાદ ઉત્પન્ન કરીને દિશાઓને ગજવી દેનારા તીવ્ર કર (કિરણો)વાળી! હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

હે પોતાના હુંકારમાત્રથી ધૂમ્રલોચનની ધૂમ્રસમૂહ (અસુર સેના)ને નિરાકૃત કરનારી! તું સમરમાં સૂકવી નાખેલા શોણિતબીજમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા શોણિતબીજની લતા (અર્થાત્ તેનો નાશ કરનારી) છે.

હે શિવસ્વરૂપ, શિવ! તું શુમ્ભ અને નિશુમ્ભના મહાયુદ્ધથી ભૂત-પિશાચોને તૃપ્ત કરનારી અને તેમાં રમનારી છે. હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

(એમ કહીને તે અસુર ધૂમ્રલોચન દેવી તરફ દોડ્યો. અંબિકાએ માત્ર હુંકાર કરતાં જ તેને ભસ્મ કરી દીધો.)

(હે દેવી!) ધનુષ્યની સંધાન વખતે યુદ્ધક્ષણમાં તારા અંગ પરના ચમકતાં કટક (કંકણ) વડે નાચતું કટક (કાંડા) શોભે છે. સોનેરી પીળા રંગના બાણ અને ભાથા સાથે યુદ્ધમાં શત્રુઓના શૃંગ (ગર્વ)ને હણનારી, રક્ષણહીનને ટેકો આપનારી તું છે.

હે ચતુરંગબળને યુદ્ધભૂમિમાં સ્થિર કરનારી, અનેક રંગોથી ગાજતા યોદ્ધાઓ સાથે રમનારી! હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

હે અપ્સરાઓ દ્વારા 'તથેયિ તથેયિ' શબ્દોથી અભિનયોપરાંત નૃત્યમાં રમનારી! તું હાસ્યથી વિલસિત, ઉલ્લાસથી ભરેલી, શરણાગત દુ:ખીઓ પ્રત્યે અપાર પ્રેમવાળી છે.

(તું કુક્કુથ (એક પ્રકારનું તાલ) અને અન્ય તાલોની કુતૂહલથી ગાનમાં રમે છે.) ધિમિકિટ, ધિક્કટ, ધિકટ, ધિમિ જેવા ધ્વનિઓથી ગંભીર મૃદંગના નાદમાં રમનારી! હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

હે જપયજ્ઞમાં જયસ્વરૂપ, જયશબ્દથી સ્તુતિમાં તત્પર સમગ્ર વિશ્વ દ્વારા સ્તુત! ઝણઝણતા, ઝીણી ઝીણી ઝંકાર કરતા નૂપુરથી મોહિત ભૂતપતિ (શિવ)ને પ્રિય!

હે નાટકમાં અર્ધનટ (શિવ) અને અર્ધનટી (પાર્વતી)ના નાયક સ્વરૂપે નાટિત નાટ્યના સુંદર ગાનમાં રમનારી! હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

હે સુમન (ફૂલો) દ્વારા સુમન (મનને સારું), સુમન (ફૂલ) સમાન સુમનોહર (મનોહર) કાંતિવાળી! તું રજની (રાત) સમાન શોભાનાર, રાત્રિના ચંદ્ર સમાન વદનવાળી છે.

હે સુંદર નેત્રોથી ભ્રમર (ભમરો) સમાન ભ્રમણ કરતી, ભ્રમરોના સ્વામી (અર્થાત્ શ્રેષ્ઠ) સમાન! હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

હે મહાયુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ સાથે રમનારી, વલ્લિકા (વેલ) સમાન, પલ્લિકાઓ (ગામો) સાથે, ઝીણી ઝીણી ઝીલ્લિકા (જંતુ) અને ભીલ્લિકા (ભીલ સ્ત્રીઓ) સમૂહથી ઘેરાયેલી!

હે શ્વેત (સફેદ) ફૂલોથી ખીલેલી, ઉજ્જવળ લાલ કળીઓ અને કોમળ પલ્લવ (પાંદડા) સમાન શોભનારી! હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

હે સતત ગંડસ્થળમાંથી ટપકતા મદ (નશા)થી મદોન્મત્ત ગજરાજના સ્વામી! તું ત્રણેય લોકના ભૂષણરૂપ, શ્રેષ્ઠ ચંદ્રકલાધર, અને સમુદ્રરાજની પુત્રી (લક્ષ્મી) સમાન છે.

હે શ્રેષ્ઠ સુંદર સ્ત્રીઓની લાલસા સમાન મોહક, મન્મથરાજને પણ મોહિત કરનારી! હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

હે કમળની પાંખડી સમાન નિર્મળ, કોમળ કાંતિથી યુક્ત, નિર્મળ ભાલ (કપાળ) સ્થાનવાળી! તું સર્વ વિલાસકલાઓનું નિવાસસ્થાન, ક્રમશ: કેલિમાં ચાલતા શ્રેષ્ઠ હંસોના સમૂહ સમાન છે.

હે અલિ (ભમરા) સમૂહથી વ્યાપ્ત કુવલય (વાદળી કમળ)ના મંડળ સમાન મસ્તક ઉપર શોભતા બકુલ (બકુલ ફૂલ) સમાન કેશકલાપવાળી! હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

હે કરમાં મુરલી (વાંસળી)ના રવથી લજ્જિત કોયલના મધુર સ્વરવાળી, મધુર મતિવાળી! તું મિલિત ભમરાઓના મનોહર ગુંજારથી રંજિત શૈલનિકુંજમાં ગમન કરનારી છે.

હે પોતાના ગણ (ગણો) દ્વારા મહાશબરી (શબર સ્ત્રી) સમાન ગુણોના સંભારણાથી ભરેલા કેલિ સ્થાનમાં રમનારી! હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

હે કટિપ્રદેશમાં પીળા વસ્ત્રથી ચમકતી કાંતિથી ચંદ્રને પણ તિરસ્કારનારી, શરણાગત દેવ-દાનવોના મસ્તકમણિની ચમકથી શોભતા નખરૂપી ચંદ્રકાંતિવાળી!

હે સોનાના પર્વત (મેરુ)ના શિખર સમાન ઉન્નત, અને મદોન્મત્ત ઐરાવત હાથીના કુંભસ્થળ સમાન કુચમંડળવાળી! હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

હે સહસ્રકર (સૂર્ય)ને પણ જીતનારી, એક સહસ્રકર (એક હજાર કિરણો) દ્વારા સ્તુત, સુરતારક (દેવતાઓના શત્રુ) સંગ્રામમાં તારકાસુરના પુત્ર (તારકાક્ષ)ને સંહારનારી! (અર્થાત્ તારકાસુરના પુત્રનો વધ કરનારી.)

હે સુરથ અને સમાધિ (બે ભક્તો)ના સમાન સમાધિ (ધ્યાન) દ્વારા સમાધિ (એકાગ્રતા)માં સુજાત (ઉત્પન્ન) થયેલી રતિ (આનંદ)વાળી! હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

(હે શ્રેષ્ઠ વૈશ્ય (સુરથ)! તેં મારી પાસે જે વર માગ્યો છે તે હું તારી સિદ્ધિ માટે આપું છું; તને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થશે. આ રીતે દેવી પાસેથી વર મેળવીને સુરથ નામના ક્ષત્રિયર્ષભે સૂર્યમાંથી જન્મ લઈને સાવર્ણિ મનુ થશે.)

હે શુભ (શિવ) સ્વરૂપ! હે કમલ (લક્ષ્મી)ના નિવાસસ્થાન! જે વ્યક્તિ પ્રતિદિન તારા કરુણાના ધામ રૂપ પાદકમળની સેવા કરે છે, તે કમલ (બ્રહ્મા)ના નિવાસસ્થાન (સ્વર્ગ)ને પામે છે, એમાં શું શંકા?

હે શિવ! તારું ચરણ જ પરમપદ (મોક્ષ) છે, એમ નિશ્ચિતપણે શીલન કરનાર મારા માટે કયું વાંધો રહે? હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

(હે દેવી!) જે તારા ગુણોની સ્તુતિ સુવર્ણથી આલોકિત ગંગાજળથી સિંચન કરે છે (એટલે કે નિર્મળ ભક્તિથી સ્તવન કરે છે), તે શચી (ઇન્દ્રાણી)ના કુચકુંભ જેવા સ્તનપ્રદેશનો પરિરંભ સુખનો અનુભવ શા માટે ન કરે? (એટલે કે, તે ઇન્દ્રપદ ભોગવે છે.)

હે શિવ! હું તારા ચરણને શરણ કરું છું, જે નમેલા દેવતાઓની વાણીનું નિવાસ સ્થાન છે અને કલ્યાણકારી છે. (હે દેવી!) મારા પર સદા કલ્યાણ આપો. હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

(હે દેવી!) તારા નિર્મળ ચંદ્ર સમાન વદનમાં ચંદ્રનું કલંક (અમાસ) પણ સંપૂર્ણતાને ધારણ કરે છે (એટલે કે, તારા મુખની તુલનામાં ચંદ્ર પણ કલંકિત લાગે છે). તો શું ઇન્દ્રપુરી (અમરાવતી)ની અપ્સરાઓના સુંદર મુખો તેને (તારા ભક્તને) વિમુખ કરી શકે? (એટલે કે, તે સંસારની મોહિનીથી ભટકતો નથી.)

હે શિવ! મારો તો એવો મત છે કે તારી કૃપાથી શિવનામરૂપી ધન (મોક્ષ) પ્રાપ્ત થાય છે, તો બીજું શું થવાનું છે? (એટલે કે, બીજી કોઈ ઇચ્છા નથી.) હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

હે ઉમા! હે દીનદયાળુ! તારે મારા પર કૃપાથી જ કૃપા કરવી જોઈએ (એટલે કે, મને અનુગ્રહ કર). હે જગતની જનની! જેમ તું કૃપાથી (ભક્તો પર) યથા છે, તેમ મારા પ્રત્યે પણ તેમ જ કૃપા કર. હે રતિ (આનંદ) સ્વરૂપ!

(હે દેવી!) અહીં જે યોગ્ય (ઉચિત) છે તે તું સ્વીકાર કર, અને મારા દુ:ખરૂપી તાપને દૂર કર. હે મહિષાસુરમર્દિની, હે રમણીય જટાધારિણી, હે શૈલસુતા! તારો જય હો, જય હો.

આ પ્રમાણે શ્રીમહિષાસુરમર્દિની સ્તોત્ર સંપૂર્ણ થયું.