તાબો અને હેમિસ

હિમાલય પઠારની રુક્ષ, હિમથી છવાયેલી ગિરિમાળાઓ વચ્ચે વસેલા આ ગોમ્પા માત્ર ઐતિહાસિક સ્મારકો નથી. તેઓ આજે પણ તાંત્રિક ધ્યાન, ચોદ સાધના અને મઠીય તાલીમના જીવંત કેન્દ્રો છે, જ્યાં એક હજાર વર્ષ પહેલાં જ્યારે તેઓની પ્રતિષ્ઠા થઈ ત્યારે કરાયેલી એ જ સાધનાઓના પડઘા આજે પણ તેમની દીવાલોમાં ગૂંજે છે.

તાબોની સ્થાપના 996 ઈસ્વીમાં મહાન અનુવાદક રિંછેન ઝાંગપોએ ગુગે રાજ્યના રાજા યેશે-ઓ વતી કરી હતી. તે લગભગ સંપૂર્ણપણે સૂકવેલી માટીની ઈંટોથી બનેલું છે, જે હિમાલયના કઠોર શિયાળાઓને એક હજાર વર્ષથી વધુ સમય સુધી મોટે ભાગે અક્ષત રહીને ટકી રહી છે. આજે તેને ભારત અને વિશાળ હિમાલય ક્ષેત્રમાં સૌથી જૂનું સતત કાર્યરત બૌદ્ધ સ્થળ તરીકે માન્યતા મળેલી છે. આ સંકુલ છ હજાર ચોરસ મીટરથી વધુ વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે અને તેમાં નવ અલગ મંદિરો, ચાર સુશોભિત સ્તૂપો, તેવીસ ચોર્તેન, તથા ગામની ઉપરના ખડક પર સીધા કોતરાયેલા ગુફા-મંદિરોનો સમૂહ છે. તાબોના ભિક્ષુઓ આજે પણ બુદ્ધના સમયથી બૌદ્ધ મઠોમાં પાળવામાં આવતા એ જ વિનય મઠીય વિધાન હેઠળ દીક્ષા લે છે; આ સંકુલની સ્થાપનાથી આ શિસ્ત અખંડિત રહી છે.

સંકુલના કેન્દ્રમાં ત્સુગ લ્હાખાંગ, મુખ્ય સભાગૃહ આવેલું છે. તેની દીવાલો એટલી સમૃદ્ધ રીતે સાચવેલી ભીંતચિત્રો અને ફ્રેસ્કોથી ઢંકાયેલી છે કે આ મઠને લાંબા સમયથી હિમાલયનું અજંતા કહેવામાં આવે છે. તેની પાછળની દીવાલ સાથે લગભગ પચાસ માટીની પ્રતિમાઓ અને દેવ-દેવીઓ તથા રક્ષક આકૃતિઓની પૂર્ણાકાર અર્ધપ્રતિમાઓ ઊભી છે. તેનું પ્રસિદ્ધ વજ્રધાતુ મંડળ બત્રીસ જીવન-કદની માટીની દેવમૂર્તિઓથી ઘેરાયેલું છે, જે સીધી દીવાલમાં જડાયેલી છે—એક ત્રિપરિમાણી મંડળ, જેની અંદર યાત્રાળુઓ બહારથી માત્ર જોવાને બદલે ચાલીને પ્રવેશ કરી શકે છે.

લદાખમાં ઘણે ઉત્તરે, હેમિસ મઠની સ્થાપના 1630માં સ્તાકસાંગ રાસ્પા નાવાંગ ગ્યાત્સોએ કરી હતી, જે પ્રથમ તાકત્સાંગ રેપા અને દ્રુકપા વંશના એક મહાન યોગી હતા. લદાખી રાજા સેંગે નામગ્યાલે તેનું સંરક્ષણ કર્યું, અને દાયકાઓ પછી 1672માં તેમણે તેનું પુનઃસ્થાપન અને વિસ્તરણ કર્યું. આજે પણ તે સમગ્ર લદાખની સૌથી મોટી મઠીય સંસ્થા છે અને આ પ્રદેશમાં દ્રુકપા કાગ્યુ વંશની મુખ્ય ગાદી છે.

હેમિસમાં પદ્મસંભવની એવી મૂર્તિ છે જેને વિશ્વની સૌથી મોટી કહેવામાં આવે છે—તાંબું, સોનું અને ચાંદીના મિશ્રણથી બનેલી ત્રીસ ફૂટથી વધુ ઊંચી એક વિશાળ પ્રતિમા. તે મઠનો સૌથી પૂજનીય ખજાનો છે અને તેના વાર્ષિક ઉત્સવનું કેન્દ્રબિંદુ છે.

દર ઉનાળામાં, ગુરુ પદ્મસંભવના પોતાના જન્મોત્સવને માન આપવા તિબેટી ચંદ્ર પંચાંગ અનુસાર હેમિસ તેનો મહાન છામ ઉત્સવ ઊજવે છે. વિસ્તૃત મુખોટા અને બ્રોકેડના વસ્ત્રો પહેરેલા ભિક્ષુઓ એકઠા થયેલા લોકો સામે શાંત અને ક્રોધિત દેવતાઓનાં રૂપો નૃત્ય દ્વારા પ્રગટ કરે છે. દર બાર વર્ષે એકવાર, મઠ એથી પણ દુર્લભ ઘટના પ્રગટ કરે છે: ગુરુ રિનપોચેનો એક વિશાળ રેશમી થાંકા, જે બાકીના સમયમાં વીંટાળીને રાખવામાં આવે છે, તે પ્રાંગણની દીવાલ પર ફેલાવવામાં આવે છે—એ યાત્રાળુઓ માટે જેઓ તેને એકવાર જોવા માટે આખી જિંદગી રાહ જોતા હોય.

તાબો ગામની ઉપર, ખડકમાં કોતરેલી ગુફાઓ આજે પણ તે ખડકી ભેખડ પર ચિહ્નિત છે જ્યાં હિમાલયના શિયાળાના સૌથી કઠોર મહિનાઓમાં સાધકો બહુ-વર્ષીય મૌન એકાંતવાસ માટે નિવૃત્ત થતા. તેમનો એકાંત માત્ર તે સાધનાઓ દ્વારા જ ભંગ થતો, જેને ઊંડી બનાવવા તેઓ ત્યાં આવ્યા હતા. નીચેના ચિત્રિત સભાગૃહોની તુલનામાં આ ગુફાઓ ઓછી જોવાતી, વધુ શાંત પ્રતિરૂપ છે; તે યાદ અપાવે છે કે જે પર્વતોએ તાબોનાં ભીંતચિત્રોને આશ્રય આપ્યો, તેમણે જ અવિચળ શાંતિની શોધમાં રહેલા એકાંતવાસી સાધકોને પણ આશ્રય આપ્યો હતો.

ઓડ્ડિયાન દેશમાં કમળમાંથી પદ્મસંભવના પોતાના જન્મની વાત પદ્મ કથાંગના પ્રથમ અધ્યાયમાં નોંધાયેલી છે, એ તેર્મા જીવનચરિત્ર જે લોટસ-બોર્ન ગુરુને તેમનું નામ આપે છે. આ જ જન્મવૃત્તાંતને સાત-પંક્તિની પ્રાર્થના આજે પણ આહ્વાન કરે છે, જે બંને મઠોમાં પઠવામાં આવે છે. હુંગ ઓડ્ડિયાન યુલ ગ્યી નુબ્જાંગ ત્સમ, પેમા ગેસર ડોંગ્પો લા, યાત્સેન ચોક ગી ન્ગો દ્રુબ ન્યે, પેમા જુંગ્ને ઝેય્ સુ દ્રાક. ઓડ્ડિયાન દેશના ઉત્તર-પશ્ચિમમાં, એક ખીલેલા કમળના હૃદયમાં, તમે અદ્ભુત સર્વોચ્ચ સિદ્ધિઓથી વિભૂષિત છો; તમે લોટસ-બોર્ન તરીકે વિખ્યાત છો. તાબો અને હેમિસના ભિક્ષુઓ આજે પણ આ જ સાત પંક્તિઓથી પોતાની સાધના શરૂ કરે છે—એક હજાર કિલોમીટર અને એક હજાર વર્ષમાં ફેલાયેલો એક અખંડ પાઠ.

રિંછેન ઝાંગપો, જે મહાન અનુવાદક-ભિક્ષુએ તાબોની સ્થાપના કરી, તેમને પશ્ચિમ તિબેટી બૌદ્ધ ઇતિહાસમાં સો કરતાં વધુ મઠો અને મંદિરોની સ્થાપનાનું શ્રેય આપવામાં આવે છે. તેમનું કાર્ય તેમના લાંબા જીવન દરમિયાન ગુગે, સ્પીતિ અને આસપાસના સીમાવર્તી પ્રદેશોમાં વિસ્તરેલું હતું. હેમિસ પોતે સદીઓ પછી તદ્દન અલગ વંશપરંપરા હેઠળ ઉદ્ભવ્યું—દ્રુકપા કાગ્યુ, જે રિંછેન ઝાંગપોએ સ્થાપવામાં મદદ કરેલા પૂર્વ કદમ પરંપરા કરતાં અલગ છે. છતાં બંને મઠો પોતાના સૌથી ઊંડા ભક્તિ-મૂળ એક જ વ્યક્તિમાં શોધે છે: પદ્મસંભવ, એ લોટસ-બોર્ન ગુરુ, જેમણે આઠમી સદીમાં ઓડ્ડિયાનથી તાંત્રિક બૌદ્ધ ધર્મને પ્રથમવાર હિમાલયમાં લાવ્યો.

સદીઓ અને પર્વતમાળાઓના અંતર છતાં આજે કોઈ પણ મઠમાં પ્રવેશતા મુલાકાતીને લગભગ એક જ વાતાવરણ મળે છે. પ્રાચીન પ્રતિમાઓ સમક્ષ ઘીના દીવા બળે છે, ભિક્ષુઓ જાપ અને વિધિના દૈનિક ક્રમમાં ફરે છે, અને દીવાલોએ વર્તમાન સ્વરૂપમાં મોટા ભાગની પ્રજાઓ અસ્તિત્વમાં આવી તેના ઘણા સમય પહેલાંથી ધૂમાડો અને પ્રાર્થના શોષી લીધાં છે. તાબોની માટીની ઈંટોની દીવાલો અને ચિત્રિત મંડળો અનુવાદ અને વિદ્વત્તાના યુગની વાત કરે છે. ત્યારે જ સંસ્કૃત ગ્રંથો પ્રથમવાર તિબેટી ભાષામાં ઉતારવામાં આવ્યા હતા, અને સ્પીતિના ઊંચા રણપ્રદેશમાં બૌદ્ધ દર્શનનાં મૂળ નખાયાં. હેમિસ તેના બદલે તાંત્રિક વિધિ અને ઉત્સવના યુગની વાત કરે છે, જ્યારે નૃત્ય, મુખોટા અને સંગીત એ જ શિક્ષણને વિશાળ અને મોટે ભાગે નિરક્ષર જનસમુદાય સુધી પહોંચાડવાનાં મુખ્ય વાહન બન્યાં. સાથે મળીને, બંને મઠો સ્થાપત્ય અને દૈનિક સાધના બંનેમાં, હિમાલયમાં વજ્રયાન બૌદ્ધ ધર્મ કેવી રીતે સ્થિર થયો અને પર્વતોને પોતાના કર્યા તેની લગભગ સમગ્ર ગાથા સાચવે છે.

તાબો અને હેમિસ સેંકડો કિલોમીટર અને લગભગ છ સદીઓની સ્થાપના-અવધિથી અલગ છે, છતાં તેમાંથી કોઈ એક પોતે ભારતીય હિમાલયમાં બૌદ્ધ ધર્મે કેવી રીતે મૂળ નાખ્યાં તેની સંપૂર્ણ ગાથા રજૂ કરી શકે નહીં. તાબો પ્રારંભિક, અનુવાદ-યુગના પાયાને સાચવે છે, જ્યારે રિંછેન ઝાંગપો જેવા ગુરુઓ સંસ્કૃત દર્શનને તિબેટી સ્વરૂપમાં ઢાળી રહ્યા હતા, જેને પર્વતો આત્મસાત્ કરી શકે. હેમિસ બતાવે છે કે સદીઓ પછી તે પાયો શું બન્યો: એક સુસ્થાપિત તાંત્રિક સંસ્કૃતિ, જે માત્ર ગ્રંથ અને ભીંતચિત્રને બદલે ઉત્સવ, મુખોટા અને વિશાળ પ્રતિમા દ્વારા વ્યક્ત થાય છે. બંનેને સાથે વાંચવાથી, આ મઠો સાધનાની એક અખંડ વંશરેખા દોરે છે જે દસમી સદીથી આજ સુધી વિસ્તરે છે—સામ્રાજ્યો, આક્રમણો અને એ જ પર્વતમાર્ગો પરથી હજાર શિયાળાઓ પસાર થવા છતાં તે અતૂટ રહી છે.