ਤਾਬੋ ਅਤੇ ਹੇਮਿਸ

ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਪਠਾਰ ਦੀਆਂ ਰੁੱਖੀਆਂ, ਬਰਫ਼-ਲੱਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸੇ ਇਹ ਗੋਂਪੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਧਿਆਨ, ਚੋਦ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਮੱਠਵਾਸੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਜੀਵੰਤ ਕੇਂਦਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੇਲੇ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਤਾਬੋ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 996 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਅਨੁਵਾਦਕ ਰਿਨਚੇਨ ਜ਼ਾਂਗਪੋ ਨੇ ਗੁਗੇ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਾ ਯੇਸ਼ੇ-ਓ ਦੀ ਤਰਫ਼ੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸੁਕਾਈਆਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਕਠੋਰ ਸਰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਝੱਲਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਬੋਧੀ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਪਲੈਕਸ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਵੱਖਰੇ ਮੰਦਰ, ਚਾਰ ਸਜਾਏ ਸਤੂਪ, ਤੇਈ ਚੋਰਤੇਨ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉੱਪਰ ਚੱਟਾਨ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਤਰਾਸ਼ੇ ਗੁਫ਼ਾ-ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਤਾਬੋ ਦੇ ਭਿਕਸ਼ੂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿਨਯ ਮੱਠ-ਸੰਹਿਤਾ ਅਧੀਨ ਦੀਖਿਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬੋਧੀ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਿਨਾਂ ਟੁੱਟੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁਗ ਲ੍ਹਾਖਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਸਭਾ-ਭਵਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਇਤਨੀਆਂ ਅਮੀਰੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਸਕੋ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਮੱਠ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਅਜੰਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰੱਖਿਅਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਅਰਧ-ਬੁੱਤ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਜ੍ਰਧਾਤੂ ਮੰਡਲ ਬੱਤੀ ਜੀਵਨ-ਆਕਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਜੜੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਇੱਕ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਮੰਡਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀ ਬਾਹਰੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤੁਰ ਕੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਹੇਮਿਸ ਮੱਠ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1630 ਵਿੱਚ ਸਤਾਕਸਾਂਗ ਰਾਸਪਾ ਨਾਵਾਂਗ ਗਿਆਤਸੋ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਤਾਕਤਸਾਂਗ ਰੇਪਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰੁਕਪਾ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਸਨ। ਲੱਦਾਖੀ ਰਾਜਾ ਸੇਂਗੇ ਨਾਮਗਿਆਲ ਨੇ ਇਸਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ 1672 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੱਦਾਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੱਠ-ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੁਕਪਾ ਕਾਗਯੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮੁੱਖ ਗੱਦੀ ਹੈ।

ਹੇਮਿਸ ਵਿੱਚ ਪਦਮਸੰਭਵ ਦੀ ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤਾਂਬੇ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਘੜੀ ਤੀਹ ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਚੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਤਿਮਾ। ਇਹ ਮੱਠ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਜਨੀਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਹੈ।

ਹਰ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਪਦਮਸੰਭਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜਨਮ-ਦਿਨ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਿੱਬਤੀ ਚੰਦਰ ਪੰਚਾਂਗ ਅਨੁਸਾਰ ਹੇਮਿਸ ਆਪਣਾ ਮਹਾਨ ਛਾਮ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੁਖੌਟੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰੋਕੇਡ ਦੇ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨੇ ਭਿਕਸ਼ੂ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਭੀੜ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਚ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮੱਠ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਘਟਨਾ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਗੁਰੂ ਰਿਨਪੋਛੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੇਸ਼ਮੀ ਥਾਂਗਕਾ, ਜੋ ਬਾਕੀ ਸਮੇਂ ਲਪੇਟ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਹੜੇ ਦੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਫੈਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਡੀਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਤਾਬੋ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਖੜ੍ਹੀ ਚੱਟਾਨ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਸਰਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਠੋਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਾਧਕ ਕਈ-ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਚੁੱਪ ਏਕਾਂਤਵਾਸ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕਾਂਤ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਟੁੱਟਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਉੱਥੇ ਆਏ ਸਨ। ਹੇਠਲੇ ਚਿੱਤਰੇ ਹਾਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਹ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਘੱਟ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ; ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਤਾਬੋ ਦੀਆਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕੇਵਲ ਅਡੋਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਕੱਲੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਓਡੀਆਨ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਤੋਂ ਪਦਮਸੰਭਵ ਦਾ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਪਦਮ ਕਥਾਂਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰਮਾ ਜੀਵਨੀ ਜੋ ਲੋਟਸ-ਬੌਰਨ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਜਨਮ-ਵਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਸੱਤ-ਪੰਕਤੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁੰਗ ਓਡੀਆਨ ਯੂਲ ਗਿਆਈ ਨੁਬਜਾਂਗ ਸਮ, ਪੇਮਾ ਗੇਸਰ ਦੋਂਗਪੋ ਲਾ, ਯਾਤਸੇਨ ਚੋਕ ਗੀ ਙੋ ਦ੍ਰੁਬ ਞੇ, ਪੇਮਾ ਜੁੰਗਨੇ ਝੇਯ ਸੂ ਦ੍ਰਾਕ। ਓਡੀਆਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਅਦਭੁਤ ਸਰਵੋਤਮ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਲੋਟਸ-ਬੌਰਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ। ਤਾਬੋ ਅਤੇ ਹੇਮਿਸ ਦੇ ਭਿਕਸ਼ੂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੱਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ।

ਰਿਨਚੇਨ ਜ਼ਾਂਗਪੋ, ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਅਨੁਵਾਦਕ-ਭਿਕਸ਼ੂ ਨੇ ਤਾਬੋ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤੀ ਬੋਧੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੱਠਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੌਰਾਨ ਗੁਗੇ, ਸਪੀਤੀ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਰਿਹਾ। ਹੇਮਿਸ ਆਪ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਅਧੀਨ ਉੱਭਰਿਆ—ਦ੍ਰੁਕਪਾ ਕਾਗਯੂ, ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕਦਮ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿਸਨੂੰ ਰਿਨਚੇਨ ਜ਼ਾਂਗਪੋ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਦੋਵੇਂ ਮੱਠ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਭਗਤੀ-ਜੜ੍ਹਾਂ ਇੱਕੋ ਹਸਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਭਦੇ ਹਨ: ਪਦਮਸੰਭਵ, ਉਹ ਲੋਟਸ-ਬੌਰਨ ਗੁਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਓਡੀਆਨ ਤੋਂ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ।

ਸਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਬਤ-ਲੜੀਆਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੱਠ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਨਾਰਥੀ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅੱਗੇ ਮੱਖਣ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਲਦੇ ਹਨ, ਭਿਕਸ਼ੂ ਜਾਪ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸੋਖੀ ਹੈ। ਤਾਬੋ ਦੀਆਂ ਮਿੱਟੀ-ਇੱਟ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰੇ ਮੰਡਲ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਿੱਬਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਪੀਤੀ ਦੇ ਉੱਚੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਹੇਮਿਸ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਨਾਚ, ਮੁਖੌਟੇ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਉਸੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਅਨਪੜ੍ਹ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਾਹਨ ਬਣੇ। ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਮੱਠ ਸਥਾਪਤ ਕਲਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਧਨਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰਯਾਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾਇਆ, ਉਸਦਾ ਲਗਭਗ ਪੂਰਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।

ਤਾਬੋ ਅਤੇ ਹੇਮਿਸ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਛੇ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਸਥਾਪਨਾ-ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਭਾਰਤੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲੱਗਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਫ਼ਰ ਦਰਸਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਤਾਬੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ, ਅਨੁਵਾਦ-ਯੁੱਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਿਨਚੇਨ ਜ਼ਾਂਗਪੋ ਵਰਗੇ ਗੁਰੂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਤਿੱਬਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਾਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਾੜ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਹੇਮਿਸ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨੀਂਹ ਕੀ ਬਣੀ: ਇੱਕ ਸੁਸਥਾਪਤ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਭਿੱਤੀ-ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਥਾਂ ਤਿਉਹਾਰ, ਮੁਖੌਟੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੱਠ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵੰਸ਼-ਰੇਖਾ ਉਲੀਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੈ—ਸਾਮਰਾਜਾਂ, ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਪਹਾੜੀ ਰਸਤਿਆਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਰਦੀਆਂ ਲੰਘਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਰਹੀ ਹੈ।