Tabo en Hemis

Genesteld tussen de kale, met sneeuw bestoven kammen van het Himalayaplateau zijn deze gompa's niet louter historische monumenten. Ze zijn nog steeds levendige centra van tantrische visualisatie, chöd-meditatie en kloosteropleiding, en hun muren weerklinken nog altijd van dezelfde beoefeningen die er werden verricht toen ze meer dan duizend jaar geleden werden gewijd.

Tabo werd in 996 n.Chr. gesticht door de grote vertaler Rinchen Zangpo namens koning Yeshe-O van het koninkrijk Guge. Het werd bijna volledig opgetrokken uit in de zon gedroogde modderstenen, die meer dan duizend jaar harde Himalayawinters grotendeels ongeschonden hebben doorstaan. Vandaag wordt het erkend als de oudste nog steeds actieve boeddhistische plaats in India en in de bredere Himalaya. Het complex beslaat meer dan zesduizend vierkante meter en telt negen afzonderlijke tempels, vier versierde stupa's en drieëntwintig chörten, samen met een reeks grotheiligdommen die rechtstreeks in de rotswand boven het dorp zijn uitgehouwen. De monniken van Tabo ontvangen nog steeds de wijding volgens dezelfde Vinaya-kloostercode die sinds de tijd van de Boeddha in boeddhistische kloosters wordt nageleefd, een discipline die sinds de stichting van het complex ononderbroken is voortgezet.

In het hart van het complex staat de Tsug Lha-khang, de belangrijkste vergaderzaal. De muren zijn bedekt met muurschilderingen en fresco's die zo rijk bewaard zijn gebleven dat het klooster al lange tijd de Ajanta van de Himalaya wordt genoemd. Langs de achterwand staan ruim vijftig kleien beelden en levensgrote halve beelden van goden en beschermende figuren. Het beroemde Vajradhatu-mandala wordt omringd door tweeëndertig levensgrote kleien beelden van goden, die rechtstreeks in de muur zijn ingebed: een driedimensionaal mandala waar pelgrims doorheen kunnen lopen in plaats van het alleen van buitenaf te bekijken.

Ver naar het noorden, in Ladakh, werd het klooster van Hemis in 1630 gesticht door Stagsang Raspa Nawang Gyatso, de eerste Taktsang Repa en een grote yogi van de Drukpa-lijn. De Ladakhi-koning Sengge Namgyal begunstigde het, en heropbouwde en verruimde het decennia later, in 1672. Het is vandaag nog steeds de grootste kloosterinstelling in heel Ladakh en de voornaamste zetel van de Drukpa Kagyu-lijn in de regio.

Hemis bezit wat men het grootste beeld van Padmasambhava ter wereld noemt, een indrukwekkend beeld van meer dan negen meter hoog, vervaardigd uit koper, goud en zilver samen. Het is de meest vereerde schat van het klooster en het middelpunt van zijn jaarlijkse feest.

Elke zomer viert Hemis, ter ere van de geboorte van guru Padmasambhava zelf en volgens de Tibetaanse maankalender, zijn grote Cham-festival. Monniken met uitgebreide maskers en brokaten gewaden dansen voor de verzamelde menigte de vormen van vreedzame en woeste goden uit. Eens in de twaalf jaar onthult het klooster een nog zeldzamer gebeurtenis: een enorme zijden thangka van Guru Rinpoche, die de rest van de tijd opgerold wordt bewaard, wordt uitgerold over de muur van de binnenplaats voor pelgrims die misschien hun leven lang moeten wachten om hem ook maar één keer tentoongesteld te zien.

Boven het dorp Tabo markeren in de rots gehouwen grotten nog steeds de rotswand waar kluizenaars zich tijdens de strengste maanden van de Himalayawinter terugtrokken voor meerjarige stille retraites. Hun eenzaamheid werd alleen onderbroken door de beoefeningen waarvoor ze daar waren gekomen. Deze grotten vormen een stiller, minder bezocht tegenhanger van de beschilderde zalen beneden en herinneren eraan dat dezelfde bergen die Tabo's muurschilderingen herbergden ook afzonderlijke beoefenaars opnamen die louter onverstoorde stilte zochten.

Padmasambhava's eigen geboorte uit een lotusbloem in het land Oddiyana staat opgetekend in de Padma Kathang, hoofdstuk 1, de terma-biografie die de Lotusgeboren Meester zijn naam geeft. Precies die geboorte roept het Zevenregelige Gebed nog steeds op, dat in beide kloosters wordt gereciteerd. Hung Orgyen Yul Gyi Nubjang Tsam, Pema Gesar Dongpo La, Yatsen Chok Gi Ngo Drub Nye, Pema Jungney Zhey Su Drak. In het noordwesten van het land Oddiyana, op het bloeiende hart van een lotusbloem, ben jij begiftigd met de meest wonderbaarlijke hoogste verwezenlijkingen; je staat bekend als de Lotusgeborene. De monniken van Tabo en Hemis openen hun beoefening nog steeds met deze zeven regels, één gebed dat zich uitstrekt over meer dan duizend kilometer en duizend jaar van ononderbroken reciteren.

Rinchen Zangpo, de grote vertalermonnik die Tabo stichtte, wordt in de West-Tibetaanse boeddhistische geschiedenis het stichten van meer dan honderd kloosters en tempels toegeschreven. Zijn werk strekte zich gedurende zijn lange leven uit over Guge, Spiti en de omliggende grensgebieden. Hemis zelf ontstond eeuwen later onder een heel andere lijn, de Drukpa Kagyu, en niet onder de eerdere Kadam-traditie die Rinchen Zangpo mede had helpen vestigen. Toch voeren beide kloosters hun diepste devotionele wortels terug op dezelfde gestalte: Padmasambhava, de Lotusgeboren Meester die in de achtste eeuw het tantrische boeddhisme voor het eerst van Oddiyana naar de Himalaya bracht.

Wie vandaag een van beide kloosters binnenstapt, vindt ondanks de eeuwen en de bergketens die ze scheiden vrijwel dezelfde sfeer. Boterlampen branden voor oude beelden, monniken gaan hun dagelijkse ronden van reciteren en ritueel af, en de muren hebben rook en gebed veel langer opgenomen dan de meeste naties in hun huidige vorm hebben bestaan. De modderstenen muren en beschilderde mandala's van Tabo spreken van een tijdperk van vertaling en geleerdheid. Toen werden Sanskrietteksten voor het eerst in het Tibetaans vertaald, en nam de boeddhistische filosofie wortel in de hoge woestijn van Spiti. Hemis spreekt daarentegen van een tijdperk van tantrisch ritueel en feest, toen dans, masker en muziek het voornaamste middel werden om dezelfde leerstellingen over te brengen aan een bredere en vaak ongeletterde bevolking. Samen bewaren de twee kloosters, in architectuur en dagelijkse beoefening, vrijwel de hele reikwijdte van hoe het vajrayana-boeddhisme zich in de Himalaya vestigde en de bergen tot zijn eigen land maakte.

Tabo en Hemis liggen honderden kilometers uit elkaar en zijn zo'n zes eeuwen van elkaar gesticht, maar geen van beide zou alleen de volledige boog kunnen vatten van hoe het boeddhisme in de Indiase Himalaya wortel schoot. Tabo bewaart de vroegere stichting uit het vertalingstijdperk, toen leraren als Rinchen Zangpo de Sanskrietfilosofie nog omzetten in een Tibetaanse vorm die de bergen konden opnemen. Hemis laat zien waartoe die basis eeuwen later was uitgegroeid: een gevestigde tantrische cultuur die zich meer uitdrukt in feest, masker en monumentaal beeld dan in alleen tekst en muurschildering. Samen gelezen in plaats van apart, tekenen de twee kloosters één ononderbroken lijn van beoefening die van de tiende eeuw tot vandaag reikt. Die lijn is ondanks rijken, invasies en het verstrijken van duizend winters over dezelfde bergpassen ongebroken gebleven.