ତାବୋ ଏବଂ ହେମିସ

ହିମାଳୟ ମାଳଭୂମିର ରୁକ୍ଷ, ତୁଷାର-ଧଳା ଶୈଳଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଗୋମ୍ପାଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଐତିହାସିକ ସ୍ମାରକ ନୁହେଁ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଆଜିିଥରେ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଧ୍ୟାନ, ଛୋଦ୍ ସାଧନା ଏବଂ ମଠୀୟ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣର ଜୀବନ୍ତ କେନ୍ଦ୍ର; ଏକ ହଜାର ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବେ ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବା ସମୟରେ ଯେଉଁ ସାଧନା ହୋଇଥିଲା, ସେହି ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ କାନ୍ଥରେ ଗୁଞ୍ଜରିତ ହୁଏ।

୯୯୬ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ମହାନ ଅନୁବାଦକ ରିଞ୍ଚେନ୍ ଜାଙ୍ଗପୋ ଗୁଗେ ରାଜ୍ୟର ରାଜା ୟେଶେ-ଓଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ତାବୋ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ପ୍ରାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରୌଦ୍ରଶୁଷ୍କ କାଦୁଅ ଇଟାରେ ଏହା ନିର୍ମିତ, ଯାହା ହିମାଳୟର କଠୋର ଶୀତର ଏକ ହଜାର ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ପ୍ରାୟ ଅକ୍ଷତ ଭାବେ ସହ୍ୟ କରିଛି। ଆଜି ଏହା ଭାରତ ଓ ସମଗ୍ର ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ସକ୍ରିୟ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ବୌଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତ। ଏହି ପରିସର ଛଅ ହଜାର ବର୍ଗମିଟରରୁ ଅଧିକ ଜାଗା ଜୁଡ଼ି ବିସ୍ତୃତ, ଏଥିରେ ନଅଟି ପୃଥକ ମନ୍ଦିର, ଚାରୋଟି ଅଳଙ୍କୃତ ସ୍ତୂପ, ତେଇଶୋଟି ଚୋର୍ତେନ୍ ଏବଂ ଗାଁ ଉପରେ ଥିବା ଖାଡ଼ି ପାହାଡ଼ର ଗାତରେ ସିଧାସଳଖ ଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫା-ମନ୍ଦିରର ଏକ ଗୁଚ୍ଛ ରହିଛି। ତାବୋର ଭିକ୍ଷୁମାନେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସମୟରୁ ବୌଦ୍ଧ ମଠରେ ପାଳିତ ସେହି ବିନୟ ମଠୀୟ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଏହି ପରିସରର ପ୍ରତିଷ୍ଠାରୁ ଏହି ଶୃଙ୍ଖଳା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଛି।

ପରିସରର କେନ୍ଦ୍ରରେ ତ୍ସୁଗ୍ ଲ୍ହାଖାଙ୍ଗ, ମୁଖ୍ୟ ସଭାଗୃହ ଠିଆ ହୋଇଛି। ଏହାର କାନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଏତେ ସମୃଦ୍ଧ ଭାବେ ସଂରକ୍ଷିତ ଭିତ୍ତିଚିତ୍ର ଓ ଫ୍ରେସ୍କୋରେ ଆବୃତ ଯେ ଏହି ମଠକୁ ବହୁଦିନ ଧରି ହିମାଳୟର ଅଜନ୍ତା କୁହାଯାଏ। ପଛ କାନ୍ଥ ପାଖରେ ପ୍ରାୟ ପଚାଶଟି ମାଟି ମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ଦେବତା ଓ ରକ୍ଷକ ମୂର୍ତ୍ତିର ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଆବକ୍ଷ ମୂର୍ତ୍ତି ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଜ୍ରଧାତୁ ମଣ୍ଡଳକୁ ବତିଶଟି ଜୀବନ-ଆକାରର ମାଟି ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ଘେରି ରହିଛନ୍ତି, ଯାହା ସିଧାସଳଖ କାନ୍ଥରେ ବସାଯାଇଛି—ଏହା ଏକ ତ୍ରିମାତ୍ରିକ ମଣ୍ଡଳ, ଯାହାର ଭିତରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ବାହାରୁ କେବଳ ଦେଖିବା ବଦଳରେ ଚାଲି ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି।

ଲଦାଖର ବହୁ ଉତ୍ତରରେ ହେମିସ ମଠ ୧୬୩୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ସ୍ତାକସାଙ୍ଗ ରାସ୍ପା ନାୱାଙ୍ଗ ଗ୍ୟାତ୍ସୋଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା, ଯିଏ ପ୍ରଥମ ତାକ୍ତ୍ସାଙ୍ଗ ରେପା ଏବଂ ଦ୍ରୁକ୍ପା ବଂଶର ଜଣେ ମହାନ ଯୋଗୀ ଥିଲେ। ଲଦାଖୀ ରାଜା ସେଙ୍ଗେ ନାମଗ୍ୟାଲ ଏହାକୁ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା କରିଥିଲେ, ଏବଂ କେତେକ ଦଶନ୍ଧି ପରେ ୧୬୭୨ ମସିହାରେ ସେ ଏହାକୁ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ସମ୍ପ୍ରସାରଣ କରିଥିଲେ। ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏହା ସମଗ୍ର ଲଦାଖର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମଠୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ଏ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦ୍ରୁକ୍ପା କାଗ୍ୟୁ ବଂଶର ପ୍ରମୁଖ ଆସନ।

ହେମିସରେ ପଦ୍ମସମ୍ଭବଙ୍କର ଏପରି ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ତମ୍ବା, ସୁନା ଓ ରୂପାର ମିଶ୍ରଣରେ ଗଢ଼ା ତିରିଶ ଫୁଟରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ ଏକ ବିଶାଳ ପ୍ରତିମା। ଏହା ମଠର ସବୁଠାରୁ ପୂଜନୀୟ ସମ୍ପଦ ଏବଂ ଏହାର ବାର୍ଷିକ ଉତ୍ସବର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ।

ପ୍ରତି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ, ଗୁରୁ ପଦ୍ମସମ୍ଭବଙ୍କ ନିଜ ଜନ୍ମୋତ୍ସବକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ ତିବ୍ବତୀ ଚାନ୍ଦ୍ରପଞ୍ଜିକା ଅନୁସାରେ ହେମିସ ତାର ମହାନ ଛାମ୍ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରେ। ବିସ୍ତୃତ ମୁଖା ଓ ବ୍ରୋକେଡ୍ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ଭିକ୍ଷୁମାନେ ସମବେତ ଜନତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶାନ୍ତ ଓ କ୍ରୋଧୀ ଦେବତାଙ୍କ ରୂପକୁ ନୃତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ପ୍ରତି ବାର ବର୍ଷରେ ଥରେ, ମଠ ଆହୁରି ବିରଳ ଏକ ଘଟଣା ଉନ୍ମୋଚନ କରେ: ଗୁରୁ ରିନ୍ପୋଚେଙ୍କର ଏକ ବିଶାଳ ରେଶମୀ ଥାଙ୍କା, ଯାହା ବର୍ଷର ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଗୁଡ଼ାଇ ରଖାଯାଏ, ପ୍ରାଙ୍ଗଣର କାନ୍ଥରେ ମେଲାଯାଏ—ସେହି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଥରେ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଜୀବନସାରା ଅପେକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି।

ତାବୋ ଗାଁ ଉପରେ ପଥର କାଟି ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଖାଡ଼ି ପାହାଡ଼ ଗାତରେ ଚିହ୍ନିତ, ଯେଉଁଠାରେ ହିମାଳୟ ଶୀତର କଠୋରତମ ମାସଗୁଡ଼ିକରେ ସାଧକମାନେ ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ନୀରବ ନିର୍ଜନବାସ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଏକାକୀତ୍ୱ କେବଳ ସେହି ସାଧନାଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହେଉଥିଲା, ଯାହା ଗଭୀର କରିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ସେଠାକୁ ଆସିଥିଲେ। ତଳେ ଥିବା ଚିତ୍ରିତ ସଭାଗୃହଗୁଡ଼ିକ ତୁଳନାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ କମ୍ ଦେଖାଯାଏ, ଏକ ଶାନ୍ତ ପ୍ରତିରୂପ; ଏଗୁଡ଼ିକ ମନେ କରାଇଦିଏ ଯେ ତାବୋର ଭିତ୍ତିଚିତ୍ରକୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିବା ପର୍ବତମାନେ ହିଁ ଅବିଚଳ ଶାନ୍ତିର ସନ୍ଧାନୀ ଏକାକୀ ସାଧକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିଲେ।

ଓଡ୍ଡିୟାନ ଦେଶରେ ପଦ୍ମରୁ ପଦ୍ମସମ୍ଭବଙ୍କ ନିଜ ଜନ୍ମ ପଦ୍ମ କଥାଙ୍ଗର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଲିପିବଦ୍ଧ, ସେହି ତେର୍ମା ଜୀବନୀ ଯାହା ଲୋଟସ୍-ବର୍ନ ଗୁରୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନାମ ଦିଏ। ଏହି ଜନ୍ମବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ହିଁ ଦୁଇ ମଠରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ପଠିତ ସପ୍ତ-ପଂକ୍ତି ପ୍ରାର୍ଥନା ସ୍ମରଣ କରେ। ହୁଂ ଓଡ୍ଡିୟାନ ୟୁଲ୍ ଗ୍ୟି ନୁବ୍ଜାଙ୍ଗ ତ୍ସମ୍, ପେମା ଗେସାର ଡୋଙ୍ଗ୍ପୋ ଲା, ୟାତ୍ସେନ୍ ଚୋକ୍ ଗି ଙ୍ଗୋ ଦ୍ରୁବ୍ ଞେ, ପେମା ଜୁଙ୍ଗ୍ନେ ଝେୟ୍ ସୁ ଦ୍ରାକ୍। ଓଡ୍ଡିୟାନ ଦେଶର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରେ, ଏକ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ପଦ୍ମର ହୃଦୟରେ, ତୁମେ ଅଦ୍ଭୁତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧିରେ ଭୂଷିତ; ତୁମେ ଲୋଟସ୍-ବର୍ନ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ। ତାବୋ ଓ ହେମିସର ଭିକ୍ଷୁମାନେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏହି ସାତ ପଂକ୍ତି ସହିତ ନିଜ ସାଧନା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ଏକ ହଜାର କିଲୋମିଟର ଓ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଜୁଡ଼ି ବିସ୍ତୃତ ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରାର୍ଥନା।

ରିଞ୍ଚେନ୍ ଜାଙ୍ଗପୋ, ଯେଉଁ ମହାନ ଅନୁବାଦକ-ଭିକ୍ଷୁ ତାବୋ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ପଶ୍ଚିମ ତିବ୍ବତୀ ବୌଦ୍ଧ ଇତିହାସରେ ଶହେରୁ ଅଧିକ ମଠ ଓ ମନ୍ଦିର ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଶ୍ରେୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଧରି ଗୁଗେ, ସ୍ପିତି ଓ ଆଖପାଖ ସୀମାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା। ହେମିସ ନିଜେ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ବଂଶଧାରା ଅଧୀନରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—ଦ୍ରୁକ୍ପା କାଗ୍ୟୁ, ଯାହା ରିଞ୍ଚେନ୍ ଜାଙ୍ଗପୋ ସହାୟତା କରିଥିବା ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ କଦମ ପରମ୍ପରାଠାରୁ ଭିନ୍ନ। ତଥାପି ଉଭୟ ମଠ ସେମାନଙ୍କ ଗଭୀରତମ ଭକ୍ତିର ମୂଳ ଏକ ହିଁ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱରେ ଖୋଜନ୍ତି: ପଦ୍ମସମ୍ଭବ, ସେହି ଲୋଟସ୍-ବର୍ନ ଗୁରୁ, ଯିଏ ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ୍ଡିୟାନରୁ ପ୍ରଥମ ଥର ତାନ୍ତ୍ରିକ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମକୁ ହିମାଳୟକୁ ବହନ କରି ଆଣିଥିଲେ।

ଶତାବ୍ଦୀ ଓ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ବ୍ୟବଧାନ ସତ୍ତ୍ୱେ ଆଜି ଯେକୌଣସି ମଠରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଦର୍ଶନାର୍ଥୀ ପ୍ରାୟ ସମାନ ପରିବେଶ ପାଆନ୍ତି। ପ୍ରାଚୀନ ମୂର୍ତ୍ତି ସମ୍ମୁଖରେ ନବନୀ ଦୀପ ଜଳେ, ଭିକ୍ଷୁମାନେ ଜପ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଦୈନନ୍ଦିନ ନିୟମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହନ୍ତି, ଏବଂ କାନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ବର୍ତ୍ତମାନ ରୂପରେ ବହୁ ଜାତି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଲାଭ କରିବା ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ଧୂଆଁ ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୋଷିଆସୁଛନ୍ତି। ତାବୋର ମାଟି-ଇଟା କାନ୍ଥ ଓ ଚିତ୍ରିତ ମଣ୍ଡଳ ଅନୁବାଦ ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟର ଯୁଗ ବିଷୟରେ କହେ। ସେତେବେଳେ ସଂସ୍କୃତ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଥମେ ତିବ୍ବତୀ ଭାଷାରେ ଅନୂଦିତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ସ୍ପିତିର ଉଚ୍ଚ ମରୁଭୂମିରେ ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ ମୂଳ ଗଢ଼ିଥିଲା। ହେମିସ ବରଂ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଚାର ଓ ଉତ୍ସବର ଯୁଗ ବିଷୟରେ କହେ, ଯେତେବେଳେ ନୃତ୍ୟ, ମୁଖା ଓ ସଂଗୀତ ସମାନ ଶିକ୍ଷାକୁ ବୃହତ୍ତର ଓ ପ୍ରାୟତଃ ନିରକ୍ଷର ଜନସମାଜ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚାଇବାର ପ୍ରଧାନ ବାହନ ହୋଇଉଠିଥିଲା। ଏକତ୍ର, ଦୁଇ ମଠ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ସାଧନା ଉଭୟରେ ହିମାଳୟରେ ବଜ୍ରଯାନ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ କିପରି ସ୍ଥିର ହେଲା ଓ ପର୍ବତକୁ ନିଜର କରିନେଲା ତାହାର ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ପରିସରକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରନ୍ତି।

ତାବୋ ଓ ହେମିସ ଶହ ଶହ କିଲୋମିଟର ଏବଂ ପ୍ରାୟ ଛଅ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରତିଷ୍ଠାକାଳର ବ୍ୟବଧାନରେ ପୃଥକ, ତଥାପି ଏଥିମଧ୍ୟରୁ କୌଣସିଟି ଏକାକୀ ଭାରତୀୟ ହିମାଳୟରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ କିପରି ମୂଳ ଗଢ଼ିଲା ତାହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗତିପଥକୁ ଧରିପାରିବ ନାହିଁ। ତାବୋ ଆଦି, ଅନୁବାଦ-ଯୁଗର ଭିତ୍ତିକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ, ଯେତେବେଳେ ରିଞ୍ଚେନ୍ ଜାଙ୍ଗପୋଙ୍କ ପରି ଗୁରୁମାନେ ସଂସ୍କୃତ ଦର୍ଶନକୁ ତିବ୍ବତୀ ରୂପରେ ଭାଷାନ୍ତରିତ କରୁଥିଲେ, ଯାହା ପର୍ବତମାନେ ଆତ୍ମସାତ୍ କରିପାରିବେ। ହେମିସ ଦେଖାଏ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ସେହି ଭିତ୍ତି କ'ଣ ହୋଇଉଠିଥିଲା: ଏକ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତାନ୍ତ୍ରିକ ସଂସ୍କୃତି, ଯାହା କେବଳ ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ଭିତ୍ତିଚିତ୍ରର ପରିବର୍ତ୍ତେ ଉତ୍ସବ, ମୁଖା ଓ ବିଶାଳ ମୂର୍ତ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଦୁଇଟିକୁ ଏକତ୍ର ପଢ଼ିଲେ, ମଠ ଦୁଇଟି ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ସାଧନାର ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ବଂଶରେଖା ଅଙ୍କନ କରନ୍ତି—ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଆକ୍ରମଣ ଓ ସମାନ ପର୍ବତପଥରେ ହଜାର ଶୀତ ଅତିବାହିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଯାହା ଅଟୁଟ ରହିଛି।