नारायणीस्तुति
यो मार्कण्डेय पुराणको देवीमाहात्म्य खण्डबाट लिइएको नारायणीस्तुति हो, जसमा देवी कात्यायनीको विभिन्न रूपहरूमा स्तुति गरिएको छ। यसले देवीको सर्वशक्तिमान् रूप, संसारको रक्षा गर्ने क्षमता, र भक्तहरूको रक्षा गर्ने वचनको वर्णन गर्दछ।
श्लोक
यो एकादशौं अध्याय हो जसलाई 'नारायणी स्तुति' भनिन्छ, यो ऋषि मार्कण्डेयद्वारा रचित हो।
श्लोक 1
म बालसूर्य र बिजुलीको चमकजस्तै तेजोमय, चन्द्रको मुकुट धारण गर्ने, उच्च वक्षःस्थल भएकी, तीन नेत्रले युक्त, मुस्कुराउँदो मुख भएकी, वरद, अङ्कुश, पाश र अभय मुद्रा धारण गर्ने भुवनेशी देवीको ध्यान गर्छु।
श्लोक 2
ऋषिले भन्नुभयो।
श्लोक 3
त्यहाँ देवीद्वारा महासुरेन्द्र मारिएपछि, इन्द्रसहित अग्नि आदि देवताहरूले, इच्छित लाभ प्राप्त गरी प्रफुल्लित मुख-कमलले युक्त भई कात्यायनी देवीको स्तुति गरे।
श्लोक 4
हे देवी, शरणागतहरूको पीडा हरण गर्ने, प्रसन्न होऊ, प्रसन्न होऊ। हे सम्पूर्ण जगत्की माता, प्रसन्न होऊ। हे विश्वेश्वरी, विश्वको रक्षा गर। हे देवी, तिमी स्थावर-जङ्गम जगत्की ईश्वरी हौ।
श्लोक 5
हे अलङ्घ्य वीर्य भएकी देवी, तिमी एकै पृथ्वीको रूपमा सबै जगत्को आधार हौ। जलरूपमा स्थित भएर तिमीले यस सम्पूर्ण जगत्लाई पोषण गर्दछौ।
श्लोक 6
हे देवी, तिमी नै अनन्त वीर्य भएकी वैष्णवी शक्ति हौ। तिमी विश्वको बीज र परम माया हौ। सम्पूर्ण यो जगत् तिमीद्वारा मोहित छ। र तिमी प्रसन्न भएमा पृथ्वीमा मुक्तिको कारण बन्छौ।
श्लोक 7
हे देवी, सबै विदयाहरू तिम्रै भिन्न रूप हुन। जगत्का सबै स्त्रीहरू तिम्रै अंश हुन। हे माता, यो सम्पूर्ण जगत् एक तिमीले नै भरिएको छ। तब तिम्रो स्तुति कसरी गर्न सकिन्छ? तिमी स्तुतिको पर र अपर दुवै भन्दा पर हौ।
श्लोक 8
हे देवी, तिमी सबै प्राणीहरूलाई भोग र मोक्ष प्रदान गर्ने हौ। तिमी नै स्तुति गरिएको छ, तब तिम्रो स्तुति गर्नका लागि अन्य उत्तम वचनहरू के हुन सक्छन्?
श्लोक 9
हे देवी, तिमी बुद्धिको रूपमा सबै प्राणीहरूको हृदयमा स्थित छौ। हे स्वर्ग र मोक्ष दिने देवी नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 10
हे कला, काष्ठा आदि रूपमा (समयका अंशहरूमा) परिणाम प्रदान गर्ने शकति, हे विश्वको अन्त (प्रलय) मा शकति हुने नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 11
हे सबै मङ्गलहरूमा सबैभन्दा मङ्गलमयी, हे कल्याणकारिणी, हे सबै प्रयोजनहरू सिद्ध गर्ने, हे शरण दिने, हे तीन नेत्र भएकी गौरी, नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 12
हे सृष्टि, स्थिति र विनाशको शकति स्वरूपी सनातन देवी, हे गुणहरूको आश्रय र गुणमयी नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 13
हे शरण आएकाहरू, दीन र पीडितहरूको रक्षामा तत्पर रहने, हे सबैको पीडा हरण गर्ने देवी नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 14
हे हंसयुक्त विमानमा विराजमान, ब्रह्माणी स्वरूप धारण गर्ने, हे कौशाम्बी जलको वर्षा गर्ने देवी नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 15
हे त्रिशूल, चन्द्र र सर्प धारण गर्ने, हे महान् वृषभमा सवार, हे माहेश्वरी स्वरूपा नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 16
हे मयूर र कुक्कुटले घेरिएकी, हे महान शकति धारण गर्ने निष्पाप, हे कौमारीको रूपमा स्थित नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 17
हे शङ्ख, चक्र, गदा र शार्ङ्ग यी परम अस्त्रहरू धारण गर्ने, हे वैष्णवी रूपमा प्रकट हुने, प्रसन्न होऊ, नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 18
हे उग्र महाचक्र धारण गर्ने, हे दाँतले पृथ्वी उद्धार गर्ने, हे वराहरूपिणी, हे कल्याणकारिणी नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 19
हे उग्र नरसिंह रूप धारण गरेर दैत्यहरू वध गर्ने उद्यत, हे त्रैलोक्यको रक्षामा तत्पर नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 20
हे किरीट धारण गर्ने, महान् वज्र सहित, हजार नेत्रले उज्ज्वल, हे वृत्रको प्राण हरण गर्ने इन्द्राणी नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 21
हे शिवदूतीको रूप धारण गरेर दैत्यहरू मार्ने महाबलशालिनी, हे भयानक रूप र महान् नाद भएकी नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 22
हे भयङ्कर दाँत भएको मुख, टाउकोको मालाले विभूषित, हे चामुण्डा, हे मुण्डमथन गर्ने नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 23
हे लक्ष्मी, लज्जा, महाविद्या, श्रद्धा, पुष्टि, स्वधा, ध्रुव, हे महारात्रि, हे महामाया नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 24
हे मेधा, सरस्वती, वर, भूति, बाभ्रवि, तामसी, नियति स्वरूपा, प्रसन्न होऊ, हे ईश्वरी नारायणि, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 25
हे सबै रूप धारण गर्ने, सबैका ईश्वरी, सबै शकति सम्पन्न, हे देवी, हामीलाई भयहरूबाट बचाऊ। हे दुर्गे देवी, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 26
तिम्रो यो सौम्य मुख, तीन नेत्रले सुशोभित, हामीलाई सबै प्राणीहरूबाट रक्षा गरोस्। हे कात्यायिनी, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 27
ज्वालाले भयङ्कर, अत्यन्त उग्र, सबै असुरहरूको विनाशक, त्यो त्रिशूलले हामीलाई रक्षा गरोस्। हे भद्रकाली, तिमीलाई नमस्कार छ।
श्लोक 28
जसले आफ्नो ध्वनिले जगत् भरिदिएर दैत्यहरूको तेज नष्ट गर्छ, त्यो घण्टा हामीलाई पापहरूबाट रक्षा गरोस्, हे देवी, जसरी सन्तानको रक्षा गरिन्छ।
श्लोक 29
हे चण्डिके, तिम्रो रगत र मासुको मैलाले लिप्त भए पनि चम्किलो हातमा भएको खड्ग हाम्रो कल्याणको लागि होस्। हामी तिमीलाई नतमस्तक छौं।
श्लोक 30
प्रसन्न भएमा तिमी सबै रोग हटाउँछौ र रिसाएमा सबै इच्छित कुरा पूरा गर्छौ। तिम्रो शरणमा आएकाहरू कहिल्यै संकटमा पर्दैनन्; तिम्रो शरणमा आउनेहरूले शरण पाउँछन्।
श्लोक 31
हे देवी, तिमीले आज धर्मद्वेषी महासुरहरूको यो विनाश गर्यौ। हे माता, अनेक रूप र बहुधा आत्माको मूर्ति धारण गरेर यो कार्य अरू कसले गर्न सक्छ?
श्लोक 32
हे देवी, विद्याहरू, शास्त्रहरू, विवेकरूपी दीपकहरू र अन्य वचनहरूमा पनि तिमी बाहेक अरू को छ जसले यस अत्यन्त गहिरो अन्धकाररूपी ममत्वको खाडलमा यस विश्वलाई भ्रमित गराइरहेको छ?
श्लोक 33
जहाँ राक्षसहरू, विषालु सर्पहरू, शत्रुहरू, डाकुहरूको समूह, दावानल र समुद्रको बीचमा पनि, त्यहाँ स्थित भएर तिमी विश्वको रक्षा गर्दछौ।
श्लोक 34
हे विश्वेश्वरी, तिमी विश्वको रक्षा गर्छौ; विश्वात्मिका हुनाले तिमी विश्वलाई धारण गर्दछौ। हे विश्वेश्वरी, जो तिमीप्रति भक्तिपूर्वक नतमस्तक हुन्छन्, तिनीहरू विश्वको आश्रय बन्छन्।
श्लोक 35
हे देवी, प्रसन्न होऊ। हामीलाई शत्रुको भयबाट सधैं रक्षा गर, जसरी असुरहरूको वध गर्यौ, त्यसरी नै अहिले तुरुन्तै। सबै प्राणीहरूको पाप शान्त गर, र उत्पात र पाकबाट उत्पन्न भएका ठूला उपसर्गहरू पनि हटाऊ।
श्लोक 36
हे देवी, नतमस्तक हुनेहरूमाथि प्रसन्न होऊ। हे विश्वको पीडा हरण गर्ने, त्रैलोक्यमा बस्नेहरूद्वारा पूजनीय, हे लोकहरूमा वरदात्री बन।
श्लोक 37
देवीले भन्नुभयो।
श्लोक 38
हे देवताहरू, म वरदात्री हुँ। तिमीहरूले जे इच्छा गरेका छौ, त्यो माग। म त्यो प्रदान गर्नेछु जुन जगत्को हितकारक हुनेछ।
श्लोक 39
देवताहरूले भने।
श्लोक 40
हे सम्पूर्ण त्रैलोक्यकी ईश्वरी, सबै बाधाहरूको शमन होस्। तिमीले हाम्रो शत्रुको विनाश यसरी नै गर्नुपर्छ।
श्लोक 41
देवीले भन्नुभयो।
श्लोक 42
वैवस्वत मन्वन्तरको अन्तमा, अट्ठाइसौं युगमा शुम्भ र निशुम्भ नामक दुई महान् असुर उत्पन्न हुनेछन्।
श्लोक 43
म नन्दगोपको घरमा यशोदाको गर्भबाट जन्म लिनेछु र त्यसपछि विन्ध्याचलमा निवास गर्ने भई ती दुवै असुरहरूको नाश गर्नेछु।
श्लोक 44
फेरि अत्यन्त रौद्र रूप धारण गरेर पृथ्वीमा अवतरित भई म वैप्रचित्त दानवहरूको आहुति दिनेछु।
श्लोक 45
ती भयङ्कर वैप्रचित्त महासुरहरूलाई खाँदै गर्दा मेरा दाँत रगतले रङ्गिएर दाडिमको फूलजस्तै राता हुनेछन्।
श्लोक 46
त्यसपछि स्वर्गका देवताहरू र मर्त्यलोकका मानिसहरूले मेरो स्तुति गर्दै सधैं "रक्तदन्तिका" भनेर पुकार्नेछन्।
श्लोक 47
फेरि एक सय वर्षको अनावृष्टिको बेला पानी नभएको अवस्थामा, ऋषिहरूद्वारा स्तुत गरिएर म पृथ्वीमा अयोनिज रूपमा प्रकट हुनेछु।
श्लोक 48
त्यसपछि म सयौं नेत्रले मुनिहरूको निरीक्षण गर्नेछु, र मानिसहरूले मलाई "शताक्षी" भनेर कीर्तन गर्नेछन्।
श्लोक 49
हे सुरहरू, त्यसपछि म आफ्नो शरीरबाट उत्पन्न भएका प्राण धारण गर्ने शाकहरूद्वारा वर्षाको अभावमा पनि सम्पूर्ण लोकको पालन गर्नेछु।
श्लोक 50
त्यसबेला म पृथ्वीमा "शाकम्भरी" भनेर प्रसिद्ध हुनेछु, र त्यहीँ म "दुर्गम" नामक महासुरको वध गर्नेछु।
श्लोक 51
त्यसपछि मेरो नाम "दुर्गादेवी" भनेर प्रसिद्ध हुनेछ। र फेरि, जब म हिमाचलमा भीम रूप धारण गर्नेछु,
श्लोक 52
त्यसबेला ऋषिहरूको रक्षाको लागि राक्षसहरूको क्षय गर्नेछु। त्यसबेला सबै ऋषिहरू, जो मलाई देखेर मूर्त हुन्छन्, मेरो स्तुति गर्नेछन्।
श्लोक 53
त्यसपछि मेरो नाम "भीमादेवी" भनेर प्रसिद्ध हुनेछ। जब अरुण नामक असुर त्रैलोक्यमा महान् उपद्रव गर्नेछ,
श्लोक 54
त्यसबेला म असंख्य पुतली भएको भ्रमरको रूप धारण गरेर त्रैलोक्यको हितको लागि त्यस महासुरको वध गर्नेछु।
श्लोक 55
त्यसबेला सबैतिरका मानिसहरूले मलाई "भ्रामरी" भनेर स्तुति गर्नेछन्। यसरी जब-जब दानवहरूबाट बाधा उत्पन्न हुनेछ,
श्लोक 56
त्यसबेला-त्यसबेला अवतरित भई म शत्रुहरूको सङ्क्षय गर्नेछु।
श्लोक 57
स्वस्ति। श्री मार्कण्डेय पुराण, सावर्निक मन्वन्तर, देवीमाहात्म्यमा 'नारायणीस्तुति' नामक एकादशौं अध्याय समाप्त भयो।
श्लोक 58
ॐ क्लीं, जयन्ती, अङ्गसहित, शक्तिसहित, परिवारसहित, वाहनसहित, लक्ष्मीबीजले अधिष्ठित, गरुडवाहना नारायणी देवीलाई महाहुति अर्पण गर्दछु, नमः स्वाहा।
श्लोक 59
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
Daily or auspicious lunar days (Ekadashi, Purnima, Pradosham)
Brahma Muhurta (4:00 AM – 6:00 AM) or Evening Dusk (Sandhya)
Ghee lamp (Deepa), Incense (Dhoopa), Fresh flowers & Water offering
- Peace of mind, spiritual upliftment, and harmonious energy in the home
पृष्ठभूमि
यो स्तुति मार्कण्डेय पुराणको देवीमाहात्म्य खण्डको एघारौं अध्याय हो। यसलाई नारायणीस्तुति भनिन्छ, जहाँ देवी कात्यायनीको स्तुति गरिएको छ। देवीमाहात्म्य नवरात्रि र दुर्गा पूजाको समयमा पाठ गरिने प्रमुख ग्रन्थ हो। यस अध्यायमा देवीका विभिन्न रूपहरूको वर्णन गर्दै उनको शरणागत भई प्रार्थना गरिएको छ।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
स्रोत
यो 'नारायणीस्तुति' मार्कण्डेय पुराणको देवीमाहात्म्य खण्डको एघारौं अध्याय हो। देवीमाहात्म्य सनातन धर्मको प्रमुख ग्रन्थ हो, जसमा देवीको विभिन्न रूप र शक्तिको वर्णन गरिएको छ।
स्तोत्रको विशेषता
प्रत्येक श्लोकमा 'नारायणि नमोऽस्तुते' (हे नारायणी, तिमीलाई नमस्कार) भन्ने पंक्ति दोहोरिन्छ। यसले यो स्तोत्र देवीको सर्वव्यापी रूप नारायणीलाई समर्पित भएको देखाउँछ।
देवीका विभिन्न रूप
यस स्तोत्रमा देवीलाई ब्रह्माणी (ब्रह्माकी शक्ति), माहेश्वरी (शिवकी शक्ति), कौमारी (कार्तिकेयकी शक्ति), वैष्णवी (विष्णुकी शक्ति), इन्द्राणी (इन्द्रकी शक्ति), चामुण्डा, लक्ष्मी, सरस्वती आदि धेरै रूपमा स्तुति गरिएको छ। यसले उनी सम्पूर्ण देवीशक्तिहरूको मूल हुन् भन्ने सन्देश दिन्छ।
भविष्य अवतारहरूको वाचा
देवीले देवताहरूलाई बताउनुहुन्छ कि उनी भविष्यमा विभिन्न युग र कालखण्डमा अवतार लेनेछिन्। तीमध्ये प्रमुख अवतारहरू: शुम्भ–निशुम्भ वध (नन्दगोप घरमा यशोदाको रूपमा), रक्तदन्तिका, शाकम्भरी (अनावृष्टिमा शाकले जीवन बचाउने), दुर्गादेवी (दुर्गमासुरको वध), भीमादेवी (हिमालयमा राक्षस विनाश), र भ्रामरी (महाबाधाको समयमा) हुन्। यी सबै घटनाहरू पुराणहरूमा विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएका छन्।
आशीर्वाद र रक्षा
स्तोत्रको अन्त्यमा देवी देवताहरूसँग प्रसन्न हुनुहुन्छ र उनीहरूको इच्छा पूरा गर्ने वाचा गर्नुहुन्छ। देवता दुःख र शत्रुबाट मुक्तिको लागि प्रार्थना गर्छन्। यो स्तोत्र अहिले पनि नवरात्रिमा र दुर्गा पूजाको समयमा पाठ गरिन्छ, भक्तहरूलाई रक्षा र शक्ति प्रदान गर्नको लागि।
संरचना
यो अध्याय ५५ श्लोकको छ। पहिलो तीन श्लोक ध्यान र ऋषिको प्रश्नको लागि छुट्टाइएको छ, त्यसपछि देवीको स्तुति (३–३४ श्लोक), तत्पश्चात देवीको आश्वासन (३६–५६ श्लोक) र अन्तमा मङ्गलाचरण। यो संरचनाले स्तोत्रलाई व्यवस्थित र पाठ गर्न सजिलो बनाएको छ।
Devi
हिन्दु धर्म बाट थप
सबै हेर्नुहोस्सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित
