कल्याणमन्दिर स्तोत्र
यो एक जैन भक्तिपूर्ण स्तोत्र हो जसले जिनेन्द्र (तीर्थङ्कर) को नाम र चरणकमलको स्मरण गर्दा संसारका समस्त दुःख नाश हुने र मोक्ष प्राप्त हुने कुरा बताउँछ।
श्लोक
ॐ, सिद्धहरूलाई नमस्कार।
श्लोक 1
जसको कान्ति चन्द्रमामा डुब्ने र बादलरहित आकाशको सुन्दरताजस्तो छ, र जसमा उत्सवको शोभा छ, त्यो ब्रह्म (जिनेन्द्र) हामीलाई केही न केही रूपमा प्रकट हुन्छ; त्यो निर्मल तत्त्व नै प्रथम जिनेन्द्र हुन्।
श्लोक 2
हे प्रभु, संसाररूपी भयानक जङ्गलमा भड्किरहेका प्राणीहरू, जो भव-वायुमार्गमा तापले पीडित छन्, उनीहरूका लागि तपाईंको चरणकमलको रजकणहरूको समूह नै भव-व्यसनहरूको औषधि र मङ्गलकारी होस्।
श्लोक 3
भक्त देवताहरूद्वारा पूजित, मुनीन्द्रहरूद्वारा सम्मानित, प्रसिद्ध प्रभाव भएको तपाईंको चरणकमलयुग्मलाई, भक्तिपूर्वक मनले तपाईंद्वारा प्रणीत गरी, म भवताप शान्तिको लागि निरन्तर जिनेन्द्रलाई वन्दना गर्दछु।
श्लोक 4
समुद्रमा उत्ताल तरङ्गहरूको माला र भयानक मकरहरूले भयभीत भएकाहरूका लागि, तपाईंको नाम-मन्त्रको निरन्तर चिन्तन गर्ने जनहरूको आलम्बन बन्छ, जसले भव-दुःख हरण गर्छ।
श्लोक 5
उच्च फणा भएको सर्पको मणिबाट झर्ने विषले ग्रस्त अवस्थामा पुगेकाहरूका लागि, तपाईंको नामको कीर्तन गर्नाले त्यो भयानक विष सुनजस्तो दिव्य रत्नको छायाँले शान्त हुन्छ।
श्लोक 6
ठूला-ठूला हात्तीहरूले कुल्चिएको, घोर युद्धको धुवाँले सबै दिशा व्याप्त भएको स्थानमा, तपाईंको चरणकमलयुग्मलाई मनमा स्मरण गर्नेहरूको तुरुन्तै विजय हुन्छ।
श्लोक 7
मत्त हात्ती, गजेन्द्र, घोडा आदिले भरिएको युद्धभूमिमा पराजित हुँदै गरेकाहरूले तपाईंको चरणकमलयुग्मलाई मनमा स्मरण गरेर शत्रुहरूलाई मारी दीर्घकालीन विजय प्राप्त गर्छन्।
श्लोक 8
गहिरो अन्धकार र दुर्निवार अग्निको समयमा, तपाईंको नामको कीर्तनमा रत पुरुषहरूले निर्वाणको शीतल पद प्राप्त गर्छन्, जो अप्रमेय छ।
श्लोक 9
शिरमा बाँधिएको असुरचन्द्रकको चूर्णजस्तो कान्ति भएको, मणिहारले सुशोभित चरणहरू भएका, वन्दना गर्ने समूहद्वारा नमित चरणहरूमा मुनीन्द्रहरूले मुक्तिको निम्ति तपाईंका गुणगणहरूको स्तुति गर्छन्।
श्लोक 10
तपाईंको चरणकमलयुग्ममा नमस्कार गर्ने देवताहरूको मुकुटमा फुलेको कमलको भित्री भागबाट झरेको मधुले भिजेका भ्रमरहरूसँगै, तपाईंको कीर्ति गाइन्छ र त्यो चरणकमल नित्य सेवित हुन्छ।
श्लोक 11
हे प्रभु, तपाईंको चरणारविन्दयुग्मलाई मनमा स्मरण गर्ने सन्तहरूले, मन्द-मन्द गतिले चल्ने भ्रमरहरूको पङ्क्तिले विराजमान मणिहारले शोभित त्यो चरणयुग्मको सारथित्व पाएर, संसाररूपी समुद्रलाई सजिलै पार गर्छन्।
श्लोक 12
तपाईंको चरणपद्मयुग्मलाई नमस्कार गर्ने मानिसहरूका लागि मङ्गलकोटिहरूमा के दुर्लभ छ? जसको स्मरण मात्रले सबै दुःखहरू, जन्म-मरणादिका दुःखहरू नष्ट हुन्छन्।
श्लोक 13
हे देव, तपाईंको चरणपद्मयुग्मको वरिपरि घुमिरहेको भ्रमरले के भनोस्? के त्यो भ्रमर स्वर्गमा जाँदैन? वा पृथ्वीमा मुक्तिमार्ग प्राप्त गरेर चामर, वायु, समुद्रको स्वामी बन्दैन?
श्लोक 14
हे देव, तपाईंको चरणारविन्दयुग्मलाई हृदयमा धारण गर्नेहरूको पापराशि तुरुन्तै नष्ट हुन्छ, जसरी जलधरहरूको जल समुद्रमा मिलेर मङ्गलकारी हुन्छ।
श्लोक 15
जसको नामले मानिसहरूको कर्ममल (पाप) पनि संसारबन्धनकारी हुँदैन, त्यस्तो तपाईंको गुणगणहरू गाउने मुनिहरूले भवान्त (संसारको अन्त) प्राप्त गरी परम पद प्राप्त गर्छन्।
श्लोक 16
हे प्रभु, तपाईंको नाम-मन्त्रलाई निरन्तर मनमा स्मरण गर्नेहरूको जन्म-जराको भय नष्ट हुन्छ, र सुरासुरपूजित तपाईंको संसारदुःख सबै शान्त हुन्छ।
श्लोक 17
आगोको ज्वालाले जलेको वनको प्रान्तमा, संसाररूपी भयानक जङ्गलमा भड्किरहेकाहरूका लागि, तपाईंको नामको कीर्तनमा रत पुरुषहरूले निर्वाणको शीतल पद प्राप्त गर्छन्।
श्लोक 18
इन्द्रको वज्रजस्तो, सुन्दर नील कान्ति भएको, मणिहारले सुशोभित चरणहरू भएका, वन्दना गर्ने समूहद्वारा नमित चरणहरूमा मुनीन्द्रहरूले मुक्तिको निम्ति तपाईंका गुणगणहरूको स्तुति गर्छन्।
श्लोक 19
समुद्रमा बस्नेहरूले समुद्रको जल, सुन, रत्न प्राप्त गरेर के जन्मफल पाए? तर जो तपाईंको पदमा एकनिष्ठ छन्, उनीहरू मुक्तिका भागी हुन्छन् र पृथ्वीमा मुक्तिको निम्ति तपाईंका गुणगण गाउँछन्।
श्लोक 20
मङ्गलकोटिहरूले के जन्मफल? जसको नामले संसारबन्धन हुँदैन, त्यस्तो तपाईंको गुणगण गाउने मुनिहरूले भवान्त प्राप्त गरी परम पद प्राप्त गर्छन्।
श्लोक 21
त्यो निर्मल व्यक्तिको पापको गणना के? संसाररूपी भयानक जङ्गलमा भड्किरहेकाहरूका लागि, तपाईंको नामको कीर्तनमा रत पुरुषहरूले निर्वाणको शीतल पद प्राप्त गर्छन्।
श्लोक 22
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, जो संसार तार्ने र भवताप शान्त गर्ने हो, उसलाई सयौं मङ्गल, देवताहरूको आराधना र प्रसादले के काम?
श्लोक 23
जसको चित्तमा तपाईंको मन्द-मन्द गतिको कमलयुग्म, भ्रमरपङ्क्तिले विराजमान मणिहारले शोभित, मोहरहित भएर विराजमान छैन, त्यस्ता मानिसहरूको जन्म पृथ्वीमा सफल छैन।
श्लोक 24
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसले गरेको सम्पूर्ण दान, तप, नियम, संयम, पञ्चताप आदिले के हुन्छ?
श्लोक 25
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसले अप्रमेय तीर्थहरूको सेवा गरेको वा भूतनाथहरूले के गरे?
श्लोक 26
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसले करोडौं मन्त्रजप वा दुष्कर तप गरेको के काम?
श्लोक 27
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसले दान, यज्ञ, तप, तीर्थसेवन आदि गरेको के काम?
श्लोक 28
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसले मन्दमतिहरूले गरेको वा सुचरित, सुकृत आदि गरेको के काम?
श्लोक 29
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसलाई सयौं मङ्गल, देवताहरूको आराधना र प्रसादले के काम?
श्लोक 30
जसको चित्तमा तपाईंको मन्द-मन्द गतिको कमलयुग्म, भ्रमरपङ्क्तिले विराजमान मणिहारले शोभित, मोहरहित भएर विराजमान छैन, त्यस्ता मानिसहरूको जन्म पृथ्वीमा सफल छैन।
श्लोक 31
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसले गरेको सम्पूर्ण दान, तप, नियम, संयम, पञ्चताप आदिले के हुन्छ?
श्लोक 32
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसले अप्रमेय तीर्थहरूको सेवा गरेको वा भूतनाथहरूले के गरे?
श्लोक 33
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसले करोडौं मन्त्रजप वा दुष्कर तप गरेको के काम?
श्लोक 34
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसले दान, यज्ञ, तप, तीर्थसेवन आदि गरेको के काम?
श्लोक 35
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसले मन्दमतिहरूले गरेको वा सुचरित, सुकृत आदि गरेको के काम?
श्लोक 36
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसलाई सयौं मङ्गल, देवताहरूको आराधना र प्रसादले के काम?
श्लोक 37
जसको चित्तमा तपाईंको मन्द-मन्द गतिको कमलयुग्म, भ्रमरपङ्क्तिले विराजमान मणिहारले शोभित, मोहरहित भएर विराजमान छैन, त्यस्ता मानिसहरूको जन्म पृथ्वीमा सफल छैन।
श्लोक 38
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसले गरेको सम्पूर्ण दान, तप, नियम, संयम, पञ्चताप आदिले के हुन्छ?
श्लोक 39
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसले अप्रमेय तीर्थहरूको सेवा गरेको वा भूतनाथहरूले के गरे?
श्लोक 40
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसले करोडौं मन्त्रजप वा दुष्कर तप गरेको के काम?
श्लोक 41
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसले दान, यज्ञ, तप, तीर्थसेवन आदि गरेको के काम?
श्लोक 42
जसको हृदयमा तपाईंको मङ्गलमयी कथा स्थित छ, उसले मन्दमतिहरूले गरेको वा सुचरित, सुकृत आदि गरेको के काम?
श्लोक 43
यसरी श्री सिद्धसेन दिवाकर सूरिद्वारा रचित कल्याणमन्दिर स्तोत्र सम्पूर्ण भयो।
श्लोक 44
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
Daily or auspicious lunar days (Ekadashi, Purnima, Pradosham)
Brahma Muhurta (4:00 AM – 6:00 AM) or Evening Dusk (Sandhya)
Ghee lamp (Deepa), Incense (Dhoopa), Fresh flowers & Water offering
- Peace of mind, spiritual upliftment, and harmonious energy in the home
पृष्ठभूमि
यो स्तोत्र जैन परम्पराका प्रसिद्ध आचार्य सिद्धसेन दिवाकर सूरिद्वारा रचिएको मानिन्छ। यसलाई प्रायः जैन मन्दिरहरूमा वा व्यक्तिगत साधनाको क्रममा पाठ गरिन्छ। यसले जिनेन्द्र (तीर्थङ्कर) को चरणकमलको आश्रयलाई संसार-समुद्र पार गर्ने नौका रूपमा वर्णन गर्दै भक्तिभावले स्मरण गर्नाले सबै दुःख नाश हुने शिक्षा दिन्छ।
यस पाठको बारेमा
रचयिता: Acharya Kumudachandra
Acharya Kumudachandra का थप रचनाहरू
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
रचनाकार
यो स्तोत्र जैन धर्मका प्रसिद्ध आचार्य सिद्धसेन दिवाकरसूरिले रचेका हुन्। उनी पाँचौँ–छैटौँ शताब्दीका महान् विद्वान्, तर्कशास्त्री र कवि थिए। उनको रचना 'कल्याणमन्दिरस्तोत्र' जैन परम्परामा अत्यन्त पूजनीय मानिन्छ।
शीर्षकको अर्थ
'कल्याणमन्दिर' भन्नाले 'कल्याणको मन्दिर' अर्थात् 'मङ्गलको भवन' भन्ने बुझिन्छ। यहाँ जिन (तीर्थंकर) लाई नै सबै कल्याणको आधार र आश्रयस्थलको रूपमा वर्णन गरिएको छ।
केन्द्रीय भाव
यस स्तोत्रको मुख्य सन्देश भनेको जिनको नाम, पादपद्म र ध्यान नै सबै दुःख, भय र संसारबन्धनबाट मुक्तिको एकमात्र साधन हो। यसले बाह्य कर्मकाण्ड, दान, तप, तीर्थ आदिको अपेक्षा भक्ति र स्मरणलाई अधिक महत्त्व दिन्छ।
संरचनात्मक विशेषता
स्तोत्रको उत्तरार्धमा 'किं तस्य' (त्यसको के फाइदा?) भन्ने शैलीमा धेरै श्लोक दोहोरिन्छन्। यी श्लोकहरूले जिनको कथा र नाम हृदयमा नभएसम्म अन्य सबै साधनाहरू व्यर्थ रहेको बताउँछन्। यो दोहोरोपनले भक्तिको महत्त्वलाई जोड दिन्छ।
प्रतिरक्षाको चित्रण
स्तोत्रमा युद्ध, सर्पको विष, आगोको क्षोभ, समुद्रको डरलाग्दो लहर आदिको बाबजुद जिनको नाम जप्ने व्यक्तिलाई ती सबैबाट सुरक्षा मिल्ने वर्णन गरिएको छ। यसले भक्तिको सर्वशक्तिशाली स्वरूप देखाउँछ।
समापन
अन्तिम श्लोकमा "इति श्रीसिद्धसेनदिवाकरसूरिविरचितं कल्याणमन्दिरस्तोत्रं सम्पूर्णम्" भन्ने उल्लेख छ, जसले यस स्तोत्रको रचनाकार र यो सम्पूर्ण भएको पुष्टि गर्छ। यो परम्परागत रूपमा स्तोत्रको समाप्तिमा लेखिन्छ।
