आर्यावलोकितेश्वरनामाष्टोत्तरशतस्तोत्रम्
इदमष्टोत्तरशतनामस्तोत्रम् आर्यावलोकितेश्वरस्य गुणानां कीर्तनम्। एकैकं नाम तस्य करुणां ज्ञानं शक्तिञ्च प्रकाशयति।
पद्यानि
करुणावरुणालयस्य सर्वलोकानुकम्पिनः भगवतः आर्यावलोकितेश्वरस्य नामाष्टोत्तरशतस्तोत्रस्य प्रारम्भः क्रियते। सर्वसत्त्वहिताय प्रवृत्ताय तस्मै परमकृपालवे अवलोकितेश्वराय सादरं सप्रश्रयं च प्रणतिः समर्प्यते।
श्लोकः 1
हे कमलगर्भसत्त्वस्वरूपिन्, हे महापद्म, हे समस्तजगतः अधीश्वर, हे महेश्वर, हे धीरश्रेष्ठ, हे वज्रवत् दृढधर्मस्वरूपिन् आर्यावलोकितेश्वर! भवते पुनः पुनः साष्टाङ्गं प्रणामाः समर्प्यन्ते।
श्लोकः 2
हे धर्मसम्राट्, हे परमशुद्धस्वरूपिन्, हे सत्त्वराज, हे महामते, हे पद्मात्मक, हे महापद्म, हे सर्वकमलस्वामिन्! भवते अनन्ताः सविनयाः प्रणामाः सन्तु।
श्लोकः 3
हे पद्मसम्भव, हे शोभनकमलकान्ते, हे पद्मवत् विशुद्ध, हे चित्तशोधक, हे वज्रकमलधारिन्, हे कमलमङ्गलचिह्नाङ्कित, हे परमकल्याणप्रद पद्मश्रेष्ठ! भवते सादरं नमस्करोमि।
श्लोकः 4
हे विश्वव्यापिन्, हे महालोकाधिपते, हे महाविशालकाय, हे अनुपमप्रभाव, हे परमधैर्यशालिन्, हे महावीर, हे महापराक्रमिन्! भवते मम भूयो भूयः प्रणामाः सन्तु।
श्लोकः 5
हे प्राणिमात्रहितैषिन्, हे महायानमार्गप्रवर्तक, हे महायोगिन्, हे जगत्पितामह, हे परमशान्तिप्रद शम्भो, हे मङ्गलकारक शङ्कर, हे शुद्धतत्त्वार्थरूपिन् बुद्धपद्म! भवते नमस्करोमि।
श्लोकः 6
हे धर्मस्य परमार्थतत्त्वस्वरूपिन्, हे सद्धर्मपालक, हे विशुद्धधर्मधारिन्, हे कल्याणकरधर्मप्रवर्तक, हे महाधर्मश्रेष्ठ, हे धर्मचक्रप्रवर्तक प्रभो! भवते सादरं प्रणामाः समर्प्यन्ते।
श्लोकः 7
हे बुद्धसत्त्व, हे सत्त्वश्रेष्ठ, हे धर्मसत्त्व, हे उत्तमचित्तसत्त्वधारक, हे सर्वसत्त्वोत्तम, हे प्राणिनां हृद्गतसत्त्वज्ञ, हे परमकृपामय सत्त्वसार! भवते मम प्रणामाञ्जलिः सन्तु।
श्लोकः 8
हे अवलोकितेश्वर, हे नाथश्रेष्ठ, हे महानाथ, हे कृपादृष्ट्या जगत् विलोकयन्, हे ज्ञानप्रकाशरूप, हे सर्वलोकहितैषिन्, हे जगन्नाथ! भवते नमो नमः।
श्लोकः 9
हे लोकस्य अविनाशिरूप, हे परम अक्षरब्रह्मस्वरूप, हे सर्वश्रेष्ठ अक्षरतत्त्वोपम, हे सर्वद्रष्टः, हे धर्मचक्राक्षरस्वरूपिन्! भवते सविनयं नमस्करोमि।
श्लोकः 10
हे कमलमण्डितहस्त, हे अभयप्रदविशालकर, हे सकलदुःखीजनानां समाश्वासक, हे सर्ववरप्रदायक, हे बुद्धधर्मस्वरूपिन्, हे महाबुद्ध, हे बुद्धात्मक! भवते सादरं नमस्करोमि।
श्लोकः 11
हे बुद्धरूपधारिन्, हे अलौकिकमहारूप, हे वज्रवत् अक्षयस्वरूप, हे अनुपमदिव्यरूपज्ञ, हे धर्मप्रकाशक, हे परमतेजोमय, हे लोकस्य ज्ञानप्रकाशक! भवते नमो नमः।
श्लोकः 12
हे पद्मश्रिया सम्पन्न, हे नाथश्रेष्ठ, हे धर्मशोभानाथ, हे सर्वसमर्थ प्रभो, हे ब्रह्मनाथ, हे परब्रह्मस्वरूपिन्, हे ब्रह्मपुत्र! भवते पुनः पुनः नमोऽस्तु।
श्लोकः 13
हे ज्ञानदीपरूप, हे दीपाग्र्य, हे अज्ञानान्धकारहारिन्, हे दिव्यप्रकाशप्रद, हे महादीपस्वरूप, हे बुद्धदीप! भवते मम हार्दिकाः प्रणामाः सन्तु।
श्लोकः 14
हे सर्वबुद्धैरभिषिक्त, हे बुद्धश्रेष्ठ, हे जिनपुत्र, हे महाज्ञानिन्, हे मूर्ध्नि बुद्धकृपाभिषेकधारिन्, हे परमप्रबुद्ध बुद्धरूपिन्! भवते सप्रश्रयं नमस्करोमि।
श्लोकः 15
हे बुद्धनेत्र, हे विशालज्ञानचक्षुःसमन्वित, हे धर्मचक्षुधारिन्, हे करुणादृष्टियुक्त, हे समाधिज्ञानसर्वस्व, हे वज्रनेत्र! भवते मम कोटिशः प्रणामाः समर्प्यन्ते।
श्लोकः 16
यः मानवः भक्तिभावेन सर्वात्मना तव एतानि गुणमयानि अष्टोत्तरशतनामानि ध्यायति अथवा स्तौति, सः अस्मिन् लोके परलोके च सर्वविधम् ऐश्वर्यं मङ्गलं च प्राप्नोति।
श्लोकः 17
एतेन प्रकारेण भगवतः आर्यावलोकितेश्वरस्य करुणागुणामृतमयं नामाष्टोत्तरशताध्येषणास्तोत्रं सम्पूर्णतां गच्छति। सर्वजगतां शान्तिः मङ्गलं च भूयात्।
श्लोकः 18
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
इदं स्तोत्रं महायानपरम्परायाम् आर्यावलोकितेश्वरस्याष्टोत्तरशतनाम्नां सङ्कलनम्। अवलोकितेश्वरः करुणामूर्तिः सर्वबुद्धानां करुणायाः साक्षात्स्वरूपश्च मन्यते। भक्ताः दुःखनिवृत्त्यै आपद्विमोक्षाय च नित्यं पठन्ति। फलश्रुतौ वर्णितं यदनेन लोकैश्वर्यं प्राप्नुयात्।
ज्ञातव्य-विशेषः
नामसंख्या
अस्य स्तोत्रस्य नाम 'अष्टोत्तरशतनामस्तोत्रम्' इति। अत्र अवलोकितेश्वरस्य १०८ नामानि सन्ति। प्रत्येकं श्लोके चत्वारि नामानि गणितानि, अन्तिमश्लोकः फलश्रुतिः।
फलश्रुतिः
षोडशश्लोके उक्तम् – यः इदं स्तोत्रं भावयेत् स्तुनुयाद्वा, सः लोकैश्वर्यम् अवाप्नुयात्। अर्थात् संसारे ऐश्वर्यं प्राप्नोति।
नामानां वैशिष्ट्यम्
अत्र अवलोकितेश्वरः पद्मसत्त्वः, वज्रधर्मः, बुद्धपुत्रः, लोकनाथः इत्यादिभिः नामभिः स्तुतः। एतानि नामानि तस्य करुणां, ज्ञानं, च ऐश्वर्यं दर्शयन्ति।
परम्परा
इदं स्तोत्रम् आर्यावलोकितेश्वरसम्बद्धम्। महायानबौद्धपरम्परायाम् अवलोकितेश्वरः करुणायाः बोधिसत्त्वः इति प्रसिद्धः।
