श्रीअखिलान्डनायिकादण्डकम्
अयं भास्करकविना विरचितः एकः विस्तृतः संस्कृतकाव्यरुपः (दण्डकः) अस्ति, यः भगवतीम् अखिलान्डनायिकां दिव्यजननीं स्तौति। अयं स्तोत्रः तस्याः सौन्दर्यं, कृपां, शक्तिं च वर्णयितुं समृद्धानां चित्राणां उपयोगं करोति, तस्याः आशीर्वादं रक्षणं च याचते।
पद्यानि
अत्र भगवती स्वयं कदम्बतरोर्मञ्जरीभिः कलितः कर्णपूरः यस्यास्तया उज्ज्वलं स्वरूपम्। कलक्वणविपञ्चिकायाः कलनेन दत्तः कोत्सवः यस्याः सा। करे स्फुरिता शारिका यस्याः सा। कठिनपीनतुङ्गस्तनधारिणी। जगत्त्रितयस्य मङ्गलरूपा। सा मम मनोमन्दिरे जयति।
श्लोकः 1
जय जय जगतः एका मातः शिवे देवि! जम्बूपतीशानहृदयस्य मोदकरी मारस्य सञ्जीवनोद्दामशोभाभिरामैः अखिलाङ्गैः उज्ज्वले। चम्पकादिवृक्षजात्या निरस्तारुणाभपदस्वीयवेलासमुद्भासिह्यात्मजापूरयोर्मध्यगे। वारिजातावल्या निर्यन्मधुस्वादेन हृष्यद्द्विरेफाङ्गनाचारुसङ्गीतवन्मञ्जुशाखासु डोलाविहारप्रियस्वप्रियायुक्प्रियस्वानवन्याप्रियस्वादुकेकालसत्केकिषण्डाकुले। चण्डभानुद्विषञ्चण्डरामादितीर्थराजावलीतीरभूमिस्थमल्लिकादिवीरुत्समुद्भूतपुष्पगन्धाभिरामातिबालानिलस्वैरसञ्चारसञ्जातसम्मोददिव्याङ्गनालीलसद्गोपुरालङ्कृते। सिद्धवेषस्फुरद्भूतिनिधीश्वरस्वान्तसन्तोषकृत्सालवर्यावृते। सन्ततं दन्तिकान्तारदेशे कृताशे दयाशेवधौ शेरधीशेडिते। वेधसा वैदिकैरागमैर्बोधितैरर्चनासत्पथैरद्भुतैः पूजिते। चारुजम्बूतरोर्मूलदेशोल्लसद्रत्नगेहान्तरालङ्क्रियाकारणे। दन्तिना लूतया चारुसंसेविते। नीरलिङ्गाकृतौ देवदेवे हरे लोकरक्षाकृते तत्सपर्यां विधातुं भवानि स्वयंव्यक्तरूपोज्ज्वले। पद्मया हस्तपङ्केरुहात्तामलस्फारमुक्ताफलालङ्कृतच्छत्रया पद्मभूकान्तया कच्छपीगान्धारनादानुकूलीगेयया निर्जराधीशवामभ्रुवा चित्तभूपङ्कजाक्ष्या च हस्ते धृतस्वर्णदण्डस्फुरच्चामराभ्यां सदा पार्श्वयोरुर्वशीमुख्यदिव्याङ्गनाभिश्चलत्कुन्तलोरोजभारालसाभिर्मुदा लास्यभेदैः पुरस्ताच्च संसेविते।
श्लोकः 2
निखिलभुवनरक्षणे। सक्षणोत्क्षिप्तकौक्षेयसत्पक्षिराजध्वजाध्यक्षिते स्वर्धुरीणाद्रिसर्वामराधीशकोटीरमणीकान्तिनीराजिताङ्घ्रिद्वयीपद्मकोशोदरोद्गीर्णमुक्ताफलस्तोमभास्वन्नखश्रेणिकाभासुरे। शम्भुहृद्धीरतासन्मृगीयन्त्रणाकृन्मनोभूनिषङ्गस्फुरज्जङ्घिके। बालरम्भातिशायीशविज्ञातसौभाग्यकोरुद्वये। देहशोभासरोघूर्णदम्भोभ्रमभ्रान्तिकृन्नाभिगम्भीरताभासुरे। नीलरोमावलीवल्लरीसत्फलोरोजभारानमन्मध्यदेशे। दयानद्धदेहे शुभे। कुम्भिकुम्भद्वयीधिक्कियादक्षवक्षोरुहद्वन्द्वसंवर्धितेशानहृन्मोदभारे। नतेष्वेकदा धर्मकामार्थमोक्षप्रदानैकदक्षैर्लसत्कल्पवल्लीसमैर्बाहुभिः पङ्कजे भीतिनोदक्षमामिष्टदां मुद्रिकां चादधाने। हरामोदधानाकृते। सिन्धुराधीश्वरारण्यवासीश्वरेणादरात् बद्धमाङ्गल्यसूत्रस्फुरत्कम्बुजित्कन्धराराजिते। पार्विकस्वच्छचन्द्राभिरामानने नूत्नसद्विद्रुमारक्तदन्तच्छदालङ्कृते कुन्दवृन्दोल्लसद्दन्तपङ्क्त्या युते। देहशोभातमालावलीसञ्चरञ्चन्द्रिकामन्दहासाभिरामे मनोहारिहीराङ्करैर्निस्तुलैर्मौक्तिकैर्बद्धताटङ्कभाराजितश्रोत्रयुग्मान्तरे। चारुचाम्पेयगर्वौघसर्वङ्कषोदारमुक्ताफलोद्भासिनासायुते। मन्दवातागतिप्रेङ्खदिन्दीवरद्वन्द्वजिल्लोचने। मारकोदण्डरुग्भङ्गकृञ्चिल्लिके। शर्वरीनाथखण्डाभिरामालिके। कामजित्स्वान्तवातायुषो मोहकृत्केशपाशप्रभाभासुरे मञ्जुले। देहसौन्दर्यविश्रान्तिकृद्रेखिकाबुद्धिदस्वच्छशीतांशुरेखायुते। पद्मरागादिभी रत्नवर्यैः कनद्दिव्यकोटीरहारावलीकङ्कणैर्मञ्जुमाणिक्यसन्नद्धशिञ्जन्मणीकाञ्चिदामारुणस्वच्छचीनांशुकेनापि शिञ्जानमञ्जीरयुग्मेन चालङ्कृते शोभमानाकृते।
श्लोकः 3
अकृतकवचनानि सर्वाणि योगीन्द्रसन्मानसैः साकमप्राप्य यस्मान्निवृत्तानि तं ते परानन्दमम्ब। त्वदीहाबलाद्ये लभन्ते न ते कुत्रचित् बिभ्यति। स्वच्छबुद्धीनमून्न स्पृशत्युग्रसंसारजं कर्मजातम्। पुरा यो विधिं सृष्टवानद्भुतान् वेदराशीनमुष्मै पुनर्दत्तवानात्मबुद्धिप्रकाशम्। मुमुक्षुर्जनो यं सदा सेवते। यश्च सूर्ये विभात्यानखाग्रात्
श्लोकः 4
अस्मिन् श्लोके भगवती अम्बिका स्तूयते। तस्याः सुललिते पादपङ्कजे यः नरः सदा सेवते, तं नराधीश्वराः मेघोपमैः गजैः, वातवेगैः उत्तमैः अश्वैः, हारकेयूरादिभिः आभरणैः च भूषितं कृत्वा प्रार्थयन्ते। तस्य गृहे सदा पद्महस्ता लक्ष्मीः वसति, तस्य आनने गद्यपद्यात्मिका भारती नृत्यति, मृगाक्षीणां पुष्पधन्वा कामः अपि तस्मै तिष्ठति। सः पुत्रपौत्रैः बन्धुभिः सह क्रीडति, स्वच्छया कीर्त्या च जगत् आच्छादयति। हे अम्बिके, त्वत्कृपाकटाक्षगोचरस्य इह वा अमुत्र वा किं दुर्लभम्? हे सर्वलोकेश्वरि, त्वत्पदं स्तोतुम् अहं स्वल्पवाक्, अल्पताचोदितः सन् आरब्धवान्। यथा बाललीलावचः मातुः अत्यन्तं मोदं विधत्ते, तथा हे शिवे, मया बालिशेन इदं गुम्भितम्। अपराधं क्षमस्व हे अखिलाण्डेश्वरि। त्वं सदा मां दीनं पाहि। हे ईशप्रिये देवि, तुभ्यं नमः, तुभ्यं नमः।
श्लोकः 5
शिवसूर्यदीक्षिताख्यस्य गुरोः भास्करनाम्ना तनूभवेन विरचितः अयम् अखिलाण्डनायिकायाः दण्डकः चिरकालं प्रमदं कुर्यात् ।
श्लोकः 6
अनेन दण्डककाव्येन श्रीभास्करकविना विरचितः अखिलाण्डनायिकास्तुतिरूपः प्रबन्धः समाप्तिं प्राप्तः ।
श्लोकः 7
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
अयं ग्रन्थः शाक्तसंप्रदायस्य भागः अस्ति, यः देवीं परमं सत्यम् इति पूजयति। दण्डकः एकः काव्यप्रकारः अस्ति यः विशिष्टच्छन्दसा दीर्घाभिः पङ्क्तिभिः जटिलवर्णनैश्च युक्तानां कृते प्रसिद्धः अस्ति। अयं स्तोत्रः पारम्परिकरूपेण देव्याः पूजायाम्, विशेषतः दक्षिणभारतीयमन्दिरेषु गृहेषु च, पठे प्रयुज्यते। अन्तिमश्लोकानाम् अनुसारम् अयं शिवसूर्यदीक्षितस्य पुत्रेण भास्करकविना विरचितः। अयं स्तोत्रः भक्तियोगेन साहित्यिककलाया च बहुमूल्यः मन्यते।
ज्ञातव्य-विशेषः
काव्यरूपम्
अयं स्तोत्रः दण्डकच्छन्दसा रचितः अस्ति। एषा एकः क्लिष्टः संस्कृतकाव्यमार्गः यः निश्चितविरामरहिताभिः दीर्घप्रवाहयुक्ताभिः पङ्क्तिभिः ज्ञायते। द्वितीयं पद्यम् एकम् अखण्डवाक्यम् अस्ति, यत् जटिलसमासपदैः लयबद्धप्रतिरूपैः च कवेः नैपुण्यं प्रदर्शयति।
रचयिता समर्पणं च
पञ्चमश्लोके यथानिर्दिष्टम्, अस्य रचयिता शिवसूर्यदीक्षितस्य पुत्रः भास्करकविः अस्ति। इदं स्तोत्रं 'अखिलान्डनायिका' देव्याै समर्पितम् अस्ति, यस्याः अर्थः 'अखिलब्रमाण्डस्य स्वामिनी' इति - या शिवस्य दिव्या सहोदरा पार्वत्याः शक्त्याः वा प्रबला रूपम् अस्ति।
सजीवचित्राणि
प्रथमं पद्यं देव्याः विस्तृतं चित्रं रचयति: सा कदम्बपुष्पकर्णाभूषणं धरति, शुकं धारयति, सङ्गीतसौन्दर्याभ्यां च आवृता वर्तते। इदं वर्णनं त्रिषु लोकेषु कल्याणस्य स्रोतः रूपेण तस्याः भूमिकां प्रबलीकरोति।
शक्तितत्त्वज्ञानम्
चतुर्थं पद्यं वदति यत् सर्वाणि ब्रह्माण्डीयानि कार्याणि - वायुः, सूर्यः, अग्निः, पृथ्वीं धारयन् नागः अपि - देव्याः इच्छामुक्ताः सन्ति। सा सृष्टेः, स्थितेः, मुक्तेः च पृष्ठे स्थिता परा शक्तिः इति रूपेण उपस्थिता अस्ति।
विनम्रता समर्पणं च
अन्तिमपद्ये रचनायाः कासुचित् त्रुटिषु विनम्रक्षमायाचनं वर्तते, यत् मातरं तोषयतः शिशोः क्रीडावचनैः सह तुल्यते। इदं पूर्णस्वात्मसमर्पणेन स्तुतिप्रदानस्य भक्तिक्रमम् अनुस्मारयन् वारंवारनमस्कारैः समाप्तं भवति।
Devi
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता