Bharat Devotion
Embroidered artwork for ष्रि आखिलन्दनयिक डन्दक: Embroidered Om symbol above a brass diya, marigolds and a temple spire at sunrise

ष्रि आखिलन्दनयिक डन्दक

ष्रि आखिलन्दनयिक डन्दक

यह एक दिव्य स्तोत्र है जो देवी अखिलाण्डनायिका (सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड की स्वामिनी) की स्तुति करता है। इसमें उनकी अलौकिक सुंदरता, शक्ति और कृपा का वर्णन किया गया है तथा उनकी शरण में जाने का भाव व्यक्त किया गया है।

श्लोक

कदम्बतरुमञ्जरीकलितकर्णपूरोज्ज्वलं कलक्वणविपञ्चिकाकलनदत्तकोत्सवम् करस्फुरितशारिकं कठिनपीनतुङ्गस्तनं जगत्त्रितयमङ्गलं जयति मन्मनोमन्दिरे
kadambatarumanjareekalitakarnapoorojjvalam kalakvanavipancikaakalanadattakotsavam karasphuritashaarikam kathinapeenatungastanam jagattritayamangalam jayati manmanomandire | 1 |

श्लोक 1

जय जय जगदेकमातः शिवे देवि जम्बूपतीशानहृन्मोदकृन्मारसञ्जीवनोद्दामशोभाभिरामाखिलाङ्गोज्ज्वले चम्पकाशोकपुन्नागसालासनश्रीफलोदुम्बराश्वत्थजम्बूलसच्चन्दनाद्युर्वराजातराजीनिरस्तारुणाभापदस्वीयवेलासमुद्भासिसह्यात्मजापूरयोर्मध्यगे वारिजातावलीगर्भनिर्यत्ननिर्यन्मधुस्वादहृष्यद्द्विरेफाङ्गनाचारुसङ्गीतवन्मञ्जुशाखासुडोलाविहारप्रियस्वप्रियायुक्प्रियस्वानवन्याप्रियस्वादुकेकालसत्केकिषण्डाकुले, चण्डभानुद्विषञ्चण्डरामाब्जभूचन्द्रकुम्भोद्भवश्रीमदिन्द्राग्निजम्बूमहातीर्थराजावलीतीरभूमल्लिकायूथिकामालतीपूर्ववीरुत्समुद्भूतपुष्पोत्कस्मेरगन्धाभिरामातिबालानिलस्वैरसञ्चारसञ्जातसम्मोददिव्याङ्गनालीलसद् गोपुरालङ्कृते, सिद्धवेषस्फुरद्भूतिनिदायीश्वरस्वान्तसन्तोषकृत्सालवर्यावृते, सन्ततं दन्तिकान्तारदेशे कृताशे दयाशेवधौ शेरधीशेडिते, वेधसा वैदिकैरागमैर्बोधितैरर्चनासत्पथैरद्भुतैः पूजिते, चारुजम्बूतरोर्मूलदेशोल्ल्सद्रत्नगेहान्तरालङ्क्रियाकारणे, दन्तिना लूतया चारुसंसेविते, नीरलिङ्गाकृतौ देवदेवे हरे लोकरक्षाकृते, तत्सपर्यां विधातुं भवानि स्वयंव्यक्तरूपोज्ज्वले, पद्मया हस्तपङ्केरुहात्तामलस्फारमुक्ताफलालङ्कृतच्छत्रया पद्मभूकान्तया कच्छपीनिर्गलद्दिव्यगान्धारनादानुकूलीभवद्गेयया निर्जराधीशवामभ्रुवा चित्तभूपङ्कजाक्ष्या च हस्ते धृतस्वर्णदण्डस्फुर- च्चामराभ्यां सदा पार्श्वयोरुर्वशीमुख्यदिव्याङ्गनाभिश्चलत्कुन्तलोरोजभारालसाभिर्मुदा लास्यभेदैः पुरस्ताच्च संसेविते
jaya jaya jagadekamaatah shive devi jamboopateeshaanahrinmodakrinmaarasanjeevanoddaamashobhaabhiraamaakhilaangojjvale campakaashokapunnaagasaalaasanashreephalodumbaraashvatthajamboolasaccandanaadyurvaraajaataraajeenirastaarunaabhaapadasveeyavelaasamudbhaasisahyaatmajaapoorayormadhyage vaarijaataavaleegarbhaniryatnaniryanmadhusvaadahrishyaddvirephaanganaacaarusangeetavanmanjushaakhaasudolaavihaarapriyasvapriyaayukpriyasvaanavanyaapriyasvaadukekaalasatkekishandaakule, candabhaanudvishancandaraamaabjabhoocandrakumbhodbhavashreemadindraagnijamboomahaateertharaajaavaleeteerabhoomallikaayoothikaamaalateepoorvaveerutsamudbhootapushpotkasmeragandhaabhiraamaatibaalaanilasvairasancaarasanjaatasammodadivyaanganaaleelasad gopuraalankrite, siddhaveshasphuradbhootinidaayeeshvarasvaantasantoshakritsaalavaryaavrite, santatam dantikaantaaradeshe kritaashe dayaashevadhau sheradheeshedite, vedhasaa vaidikairaagamairbodhitairarcanaasatpathairadbhutaih poojite, caarujambootarormooladeshollsadratnagehaantaraalankriyaakaarane, dantinaa lootayaa caarusamsevite, neeralingaakritau devadeve hare lokarakshaakrite, tatsaparyaam vidhaatum bhavaani svayamvyaktaroopojjvale, padmayaa hastapankeruhaattaamalasphaaramuktaaphalaalankritacchatrayaa padmabhookaantayaa kacchapeenirgaladdivyagaandhaaranaadaanukooleebhavadgeyayaa nirjaraadheeshavaamabhruvaa cittabhoopankajaakshyaa ca haste dhritasvarnadandasphura- ccaamaraabhyaam sadaa paarshvayorurvasheemukhyadivyaanganaabhishcalatkuntalorojabhaaraalasaabhirmudaa laasyabhedaih purastaacca samsevite | 2 |

श्लोक 2

निखिलभुवनरक्षणे, सक्षणोत्क्षिप्तकौक्षेयसत्पक्षिराजध्वजाध्यक्षिते स्वर्धुरीणाद्रिसर्वामराधीशकोटीरकोटीमणीकान्तिनीराजिताङ्घ्रिद्वयीपद्मकोशोदरोद्गीर्णमुक्ताफलस्तोमभास्वन्नखश्रेणिकाभासुरे शम्भुहृद्धीरतासन्मृगीयन्त्रणाकृन्मनोभूनिषङ्गस्फुरज्जङ्घिके, बालरम्भातिशायीशविज्ञातसौभाग्यकोरुद्वये, देहशोभासरोघूर्णदम्भोभ्रमभ्रान्तिकृन्नाभिगम्भीरताभासुरे, नीलरोमावलीवल्लरीसत्फलोरोजभारानमन्मध्यदेशे, दयानद्धदेहे, शुभे,कुम्भिकुम्भद्वयीधिक्कियादक्षवक्षोरुहद्वन्द्वसंवर्धितेशानहृन्मोदभारे, नतेष्वेकदा धर्मकामार्थमोक्षप्रदानैकदक्षैर्लसत्कल्पवल्लीसमैः बाहुभिः पङ्कजे भीतिनोदक्षमामिष्टदां मुद्रिकां चादधाने, हरामोदधानाकृते, सिन्धुराधीश्वरारण्यवासीश्वरेणादरात् बद्धमाङ्गल्यसूत्रस्फुरत्कम्बुजित्कन्धराराजिते, पार्विकस्वच्छचन्द्राभिरामानने नूत्नसद्विद्रुमारक्तदन्तच्छदालङ्कृते कुन्दवृन्दोल्लसद्दन्तपङ्क्त्या युते, देहशोभातमालावलीसञ्चरञ्चन्द्रिकामन्दहासाभिरामे मनोहारिहीराङ्करैर्निस्तुलैर्मौक्तिकैःबद्धताटङ्कभाराजितश्रोत्रयुग्मान्तरे, चारुचाम्पेयगर्वौघसर्वङ्कषोदारमुक्ताफलोद्भासिनासायुते, मन्दवातागतिप्रेङ्खदिन्दीवरद्वन्द्वजिल्लोचने, मारकोदण्डरुग्भङ्गकृञ्चिल्लिके, शर्वरीनाथखण्डाभिरामालिके, कामजित्स्वान्तवातायुषो मोहकृत्केशपाशप्रभाभासुरे, मञ्जुले, देहसौन्दर्यविश्रान्तिकृद्रेखिकाबुद्धिदस्वच्छशीतांशुरेखायुते पद्मरागादिभी रत्नवर्यैः कनद्दिव्यकोटीरहारावलीकङ्कणैर्मञ्जुमाणिक्यसन्नद्धशिञ्जन्मणीकाञ्चिदामारुणस्वच्छचीनांशुकेनापि शिञ्जानमञ्जीरयुग्मेन चालङ्कृते शोभमानाकृते
nikhilabhuvanarakshane, sakshanotkshiptakauksheyasatpakshiraajadhvajaadhyakshite svardhureenaadrisarvaamaraadheeshakoteerakoteemaneekaantineeraajitaanghridvayeepadmakoshodarodgeernamuktaaphalastomabhaasvannakhashrenikaabhaasure shambhuhriddheerataasanmrigeeyantranaakrinmanobhoonishangasphurajjanghike, baalarambhaatishaayeeshavijnaatasaubhaagyakorudvaye, dehashobhaasaroghoornadambhobhramabhraantikrinnaabhigambheerataabhaasure, neelaromaavaleevallareesatphalorojabhaaraanamanmadhyadeshe, dayaanaddhadehe, shubhe,kumbhikumbhadvayeedhikkiyaadakshavakshoruhadvandvasamvardhiteshaanahrinmodabhaare, nateshvekadaa dharmakaamaarthamokshapradaanaikadakshairlasatkalpavalleesamaih baahubhih pankaje bheetinodakshamaamishtadaam mudrikaam caadadhaane, haraamodadhaanaakrite, sindhuraadheeshvaraaranyavaaseeshvarenaadaraat baddhamaangalyasootrasphuratkambujitkandharaaraajite, paarvikasvacchacandraabhiraamaanane nootnasadvidrumaaraktadantacchadaalankrite kundavrindollasaddantapanktyaa yute, dehashobhaatamaalaavaleesancarancandrikaamandahaasaabhiraame manohaariheeraankarairnistulairmauktikaihbaddhataatankabhaaraajitashrotrayugmaantare, caarucaampeyagarvaughasarvankashodaaramuktaaphalodbhaasinaasaayute, mandavaataagatiprenkhadindeevaradvandvajillocane, maarakodandarugbhangakrincillike, sharvareenaathakhandaabhiraamaalike, kaamajitsvaantavaataayusho mohakritkeshapaashaprabhaabhaasure, manjule, dehasaundaryavishraantikridrekhikaabuddhidasvacchasheetaamshurekhaayute padmaraagaadibhee ratnavaryaih kanaddivyakoteerahaaraavaleekankanairmanjumaanikyasannaddhashinjanmaneekaancidaamaarunasvacchaceenaamshukenaapi shinjaanamanjeerayugmena caalankrite shobhamaanaakrite | 3 |

श्लोक 3

अकृतकवचनानि सर्वाणि योगीन्द्रसन्मानसैः साकमप्राप्य यस्मान्निवृत्तानि तं ते परानन्दमम्ब, त्वदीहाबलाद्ये लभन्ते न ते कुत्रचित् बिभ्यति स्वच्छबुद्धीनमून्न स्पृशत्युग्रसंसारजं कर्मजातं, पुरा यो विधिं सृष्टवानद्भुतान् वेदराशीनमुष्मै पुनर्दत्तवानात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुः जनो यं सदा सेवते यश्च सूर्ये विभात्यानखाग्रात् पुमान् स्वर्णवर्णोज्ज्वलो यश्च पुंसां हृदाकाशगः सच्चिदानन्दरूपः शिवस्तस्य शक्तिस्त्वमस्युत्तमा तन्मयी तत्त्वमस्यम्बिके त्वद्भिया मारुतो वाति सूर्यानलौ तारकानायकोऽप्यन्धकारं निरस्यानिशं जङ्गमं स्थावरं चाभितः पालयन्ते जगत्पन्नगाधीश्वरोऽप्युन्नमत्कन्धरं भूतलं सावलम्बं करोत्यम्बरे मेघपङ्क्तिर्जलैः सिञ्चति क्ष्मातलं देवि मे सत्पथेऽत्यन्तसक्तिं कुरु त्वं हि बुद्धिप्रदा सर्वहृत्पङ्कजे सन्निविष्टा न चेद्दुष्कृतं यत्करोम्यद्य तन्निष्कृतावेष भारस्त्वयि
akritakavacanaani sarvaani yogeendrasanmaanasaih saakamapraapya yasmaannivrittaani tam te paraanandamamba, tvadeehaabalaadye labhante na te kutracit bibhyati svacchabuddheenamoonna sprishatyugrasamsaarajam karmajaatam, puraa yo vidhim srishtavaanadbhutaan vedaraasheenamushmai punardattavaanaatmabuddhiprakaasham mumukshuh jano yam sadaa sevate yashca soorye vibhaatyaanakhaagraat pumaan svarnavarnojjvalo yashca pumsaam hridaakaashagah saccidaanandaroopah shivastasya shaktistvamasyuttamaa tanmayee tattvamasyambike tvadbhiyaa maaruto vaati sooryaanalau taarakaanaayako'pyandhakaaram nirasyaanisham jangamam sthaavaram caabhitah paalayante jagatpannagaadheeshvaro'pyunnamatkandharam bhootalam saavalambam karotyambare meghapanktirjalaih sincati kshmaatalam devi me satpathe'tyantasaktim kuru tvam hi buddhipradaa sarvahritpankaje sannivishtaa na ceddushkritam yatkaromyadya tannishkritaavesha bhaarastvayi | 4 |

श्लोक 4

सुललितपदपङ्कजे ते सदा यः सदा सेवते तं नराधीश्वराः प्रार्थयन्तेतरामम्बुवाहोपमैर्बद्धघण्टाक्षणात्कारसम्म्पूरिताशातटैर्हस्तिभिः वातवेगैर्हयैरुत्तमैर्हारकेयूररुक्माङ्गदैः कुण्डलैर्मण्डयन्त्यस्य गेहे सदा पद्महस्ता वसत्येतदीयानने गद्यपद्यात्मिका भारती नृत्यति स्वैरमेणीदृशां पुष्पधन्वायते सोऽवनौ पुत्रपौत्रादिभिर्बन्धुवर्गैः सह क्रीडति स्वच्छकीर्त्या जगच्छादयत्यम्बिके त्वत्कृपावत्कटाक्षावलीगोचरस्येह वामुत्र वा दुर्लभं किं भवेत् सर्वलोकेश्वरि त्वत्पदं स्वल्पवागल्पताचोदितः स्तोतुमारब्धवानस्म्यथाप्यादरात् बाललीलावचो मातुरत्यन्तमोदं विधत्ते शिवे तन्मया बालिशेनानिशं गुम्भितं चापराधं क्षमस्वाखिलाण्डेश्वरि त्वं सदा पाहि मां दीनमीशप्रिये देवि तुभ्यं नमो देवि तुभ्यं नमः
sulalitapadapankaje te sadaa yah sadaa sevate tam naraadheeshvaraah praarthayantetaraamambuvaahopamairbaddhaghantaakshanaatkaarasammpooritaashaatatairhastibhih vaatavegairhayairuttamairhaarakeyoorarukmaangadaih kundalairmandayantyasya gehe sadaa padmahastaa vasatyetadeeyaanane gadyapadyaatmikaa bhaaratee nrityati svairameneedrishaam pushpadhanvaayate so'vanau putrapautraadibhirbandhuvargaih saha kreedati svacchakeertyaa jagacchaadayatyambike tvatkripaavatkataakshaavaleegocarasyeha vaamutra vaa durlabham kim bhavet sarvalokeshvari tvatpadam svalpavaagalpataacoditah stotumaarabdhavaanasmyathaapyaadaraat baalaleelaavaco maaturatyantamodam vidhatte shive tanmayaa baalishenaanisham gumbhitam caaparaadham kshamasvaakhilaandeshvari tvam sadaa paahi maam deenameeshapriye devi tubhyam namo devi tubhyam namah | 5 |

श्लोक 5

शिवसूर्यदीक्षितगुरोर्भास्करनाम्ना तनूभुवा रचितः अखिलाण्डनायिकायाः कुर्याच्चिरमेष दण्डकः प्रमदम्
shivasooryadeekshitagurorbhaaskaranaamnaa tanoobhuvaa racitah akhilaandanaayikaayaah kuryaacciramesha dandakah pramadam | 6 |

श्लोक 6

इति श्रीभास्करकविकृतः अखिलाण्डनायिकादण्डकः समाप्तः
iti shreebhaaskarakavikritah akhilaandanaayikaadandakah samaaptah | 7 |

श्लोक 7

पूजन विधि एवं फलश्रुति (महत्व व लाभ)

शुभ दिन व तिथि

नित्य प्रतिदिन अथवा शुभ तिथियों (एकादशी, पूर्णिमा, प्रदोष) पर

उत्तम मुहूर्त / समय

ब्रह्म मुहूर्त (प्रातः 4 से 6 बजे) अथवा संध्या काल

पूजन सामग्री व अर्पण

शुद्ध घी का दीपक, धूप, ताजे पुष्प एवं नैवेद्य/जल

फलश्रुति एवं आध्यात्मिक लाभ
  • मानसिक शांति, आत्मिक उन्नति एवं घर में सकारात्मक ऊर्जा का संचार

पृष्ठभूमि

यह स्तोत्र 'अखिलाण्डनायिका दण्डक' के नाम से प्रसिद्ध है और इसके रचयिता भास्कर कवि हैं, जो शिवसूर्य दीक्षित गुरु के पुत्र थे। इसकी रचना संस्कृत भाषा में दण्डक छंद में की गई है, जो एक लंबी और लयबद्ध पद्य शैली है। यह स्तोत्र प्रमुख रूप से शाक्त परंपरा में देवी की उपासना के लिए प्रयोग किया जाता है और इसे प्रार्थना व ध्यान के समय गाया या पढ़ा जाता है।

क्या आप जानते हैं?

रचयिता और रचना

इस दण्डक के रचयिता भास्कर कवि हैं, जो शिवसूर्यदीक्षित गुरु के पुत्र थे। यह कृति अखिलाण्डनायिका (सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड की स्वामिनी) की स्तुति में रची गई है।

काव्य-रूप

'दण्डक' एक विशिष्ट संस्कृत काव्य-शैली है जिसमें लम्बे समास और नियमित लय होती है। इसे पढ़ने में एक लयबद्ध प्रवाह होता है, और इसमें अलंकारों की भरमार होती है।

विषय-वस्तु और चित्रण

इन छह श्लोकों में देवी के सौन्दर्य, आभूषणों, और शक्तियों का अत्यंत सुंदर वर्णन है। उदाहरण के लिए, प्रथम श्लोक में देवी के कदम्ब-पुष्पों से सजे कर्णफूल, वीणा की ध्वनि और हाथ पर शारिका (मैना) का उल्लेख है।

दार्शनिक महत्व

देवी को सच्चिदानन्द स्वरूप और शिव की शक्ति बताया गया है। चौथे श्लोक में कहा गया है कि उनकी कृपा से ही सब कुछ चलता है, और वे भक्तों को बुद्धि प्रदान करती हैं।

स्तोत्र का समापन

पाँचवें श्लोक में कवि अपनी त्रुटियों के लिए विनम्र क्षमा-याचना करता है। छठे श्लोक में बताया गया है कि इस दण्डक की रचना भास्कर कवि ने की है और यह देवी को प्रसन्न करने के लिए रची गई है।

Devi की संपूर्ण स्तुति एवं पाठ

Devi

Devi के सभी पाठ देखें →

हिन्दू धर्म से और

सभी देखें

संबंधित शिक्षाएं

एक ही शिक्षा, विभिन्न परंपराओं में प्रतिध्वनित