डेरासन्तसर्वणदासः (डेराबल्लां)

प्रायः सन् १९०० तमे वर्षे, हरनामदासेति नाम्ना जन्मप्राप्तः पिप्पलदासः नाम परिव्राजकः पञ्जाबदेशस्य दोआबाक्षेत्रे बल्लाँग्रामस्य समीपं सम्प्राप्तः। तत्र तेन एका शुष्का पिप्पलवृक्षा दृष्टा। धैर्येण सेचनेन सः तां पुनर्जीवितां कृतवान्, तस्याः नवजीवनं शुभलक्षणं मत्वा समीपस्थान् जनान् परितः भूमिं दातुं प्रेरितवान्। तस्यां भूम्यां सः यत् प्रतिष्ठापितवान्, तदेव पश्चात् डेरासन्तसर्वणदासः इति वर्धितम्; भक्ताः तत् सरलतया डेराबल्लाम् इति जानन्ति। तस्य उद्देश्यम् आसीत् यत् चिरकालात् तादृशोपदेशात् वञ्चितेषु समुदायेषु सन्तकवेः गुरुरविदासस्य उपदेशाः प्रसार्येरन्।

पिप्पलदासः १९२८ तमे वर्षे देहत्यागपर्यन्तं डेराम् अनयत्; ततः तस्य पुत्रः सन्तसर्वणदासः पदम् अलभत। सर्वणदासः संस्थां महता प्रकारेण विस्तारितवान्; प्रदेशे रविदासमन्दिराणि स्थापितवान्, विद्यालयान् आरब्धवान्, चिकित्साव्ययम् असमर्थेभ्यः चिकित्सालयान् निर्मितवान्। सन्तहरिदासः १९७२ तः १९८२ पर्यन्तं नेतृत्वं कृतवान्; ततः सन्तगरीबदासः सर्वणदासचिकित्सालयं स्थापितवान् तथा १९९१ तमे वर्षे साप्ताहिकं बेगमपुरशहर इति पत्रम् आरब्धवान्। सन्तनिरञ्जनदासः १९९४ तः तत्पीठम् अधिष्ठितवान्; तस्य तत्त्वावधाने फगवाडे सर्वणदासमॉडलविद्यालयः बल्लाँग्रामे च सर्वणदासचिकित्सानेत्रालयः उद्घाटिताः।

विंशतितमशताब्द्याः आरम्भे, पञ्जाबे अस्पृश्यतायाः प्रतिकारं दलितचेतनायाः निर्माणं च कर्तुम् आदधर्मान्दोलनम् उदभवत्। तस्य संस्थापकः मङ्गूरामः दलितसमुदायेषु गुरुरविदासस्य उपदेशान् लोकप्रियीकर्तुं मार्गदर्शनं याचमानः पिप्पलदासम् अभिगतवान्। १९३२ तमे वर्षे, समुदायं प्रभावयति राजनैतिकनिर्णयस्य प्रतिवादरूपेण मङ्गूरामः उपवासं कुर्वन् आसीत्; तदा सन्तसर्वणदासः व्यक्तिगतरूपेण तस्मै रसं दत्तवान् येन सः उपवासं त्यजेत्। डेरायाः स्वेतिहासः एतत् कार्यं एकस्य जनस्य एकस्याः गरिमायै कार्यरतयोः द्वयोः आन्दोलनयोः सौहार्दस्य अभिव्यक्तिरूपेण स्मरति।

डेराबल्लाम् सर्वाधिका संस्थागता उपलब्धिः अस्ति गुरुरविदासाय आरोपिताः द्विशतचत्वारिंशत् (२४०) भजनानां सङ्ग्रह-अमृतवाणी-गुरुरविदासजी-इत्यस्य सङ्ग्रहणे तस्याः भूमिका। तेषु भजनेषु एकचत्वारिंशत् (४१) गुरुग्रन्थसाहिबस्य भजनमध्ये चिरकालं सुरक्षितानि एव रचनानि; शेषाणि भजनानि गुरुरविदासस्य स्वस्वरस्य प्रामाणिकत्वेन डेरायाः मतानि अन्येभ्यः स्रोतेभ्यः सङ्गृहीतानि आसन्। डेरा एतत् सङ्ग्रहम् आङ्ग्लभाषायां, हिन्द्यां, पञ्जाब्याम् इत्यादिषु भाषासु अनूदितवती, यत् यूरोपे उत्तरअमेरिकायां च वर्धमानं रविदासीयप्रवासिसमुदायं प्राप्नुयात्। अनेन कार्येण डेरा पञ्जाबस्य दोआबामातृभूमेः इटलीयुनाइटेड-किङ्गडमपर्यन्तं विस्तृतानां रविदासीयसमुदायानां सेतुः अभवत्।

२००९ तमे वर्षे, वियेन्ना-नगरस्य एकस्मिन् रविदासमन्दिरे धार्मिकोत्सवे हिंसात्मकः आक्रमणः अभवत्। अस्मिन् आक्रमणे सन्तनिरञ्जनदासस्य द्वितीयाधिकारी रामानन्ददासः अपि प्राणान् अत्यजत्; सा हानिः अद्यापि समुदायेन गभीरं शोच्यते। ततः, २०१० तमस्य वर्षस्य जनवरीमासस्य एकोनत्रिंशत्तमे दिने, गुरुरविदासस्य जन्मस्थानं विश्वस्तं वाराणस्यां सीरगोवर्धनपुरे डेरासचखण्डेन रविदासीयधर्मः पृथक् धार्मिकपरम्परारूपेण औपचारिकतया स्थापितः। अनेन समुदायस्य स्वगुरौ चिरकालिका भक्तिः स्वकीयं संस्थागतं गृहं प्राप्नोत्।

धार्मिककार्येभ्यः अतिरिच्य, डेराबल्लाम् रविदासीयसमुदायस्य पृथक् धार्मिकस्वपरिचयस्य दृढीकरणे केन्द्रीयां भूमिकां निर्वहति; प्रवासनगरेषु समर्पितरविदासभवनानां मन्दिराणां च स्थापना अत्र अन्तर्भवति। बहूनां रविदासीयकुटुम्बानां कृते, तीर्थयात्रया, तस्य प्रकाशनैः, विदेशस्थितस्य सम्बद्धमन्दिरजालेन वा, डेराबल्लाम् सह सम्पर्कः समुदायजीवनस्य निर्णायकः सूत्रः अस्ति।

अधिकांशानि पवित्रस्थलानि एकां ऐतिहासिकघटनां चिह्नयन्ति: जन्म, मरणं, दर्शनं वा; तानि मुख्यतः तीर्थस्मृतेः स्थानानि एव तिष्ठन्ति। डेराबल्लामस्य महत्त्वं भिन्नरीत्या वर्धितम्, पञ्चसन्तानाम् अविच्छिन्नपरम्परया, यत्र प्रत्येकः पूर्ववर्तिना अनिर्मितां संस्थां योजितवान्: अत्र चिकित्सालयः, तत्र विद्यालयः, धर्मग्रन्थस्य सङ्ग्रहः, पत्रस्य आरम्भः। एकस्य पुनर्जीवितस्य वृक्षस्य दत्तभूमिखण्डस्य च आरब्धा यात्रा, पञ्च-क्रमिकनेतृभिः शताब्दीपरं च, सम्पूर्णस्य समुदायस्य धार्मिकशैक्षिकपरोपकारिजीवनस्य संगठनात्मकं केन्द्रम् अभवत्। एतत् रूपान्तरं न कस्मिंश्चित् नाटकीये क्षणे, अपितु पीढीनां परम्परया निरन्तरसंस्थानिर्माणेन सिद्धम्।

सङ्ग्रहस्य संरचना—गुरुग्रन्थसाहिबात् परिचिताः एकचत्वारिंशत् भजनाः, अन्यत्र सङ्गृहीतैः अतिरिक्तैः भजनैः सह संयुक्ताः—डेराबल्लामस्य इतिहासस्य बहुकालपर्यन्तं धृतां सूक्ष्मस्थितिं प्रतिबिम्बति। परिचितैः भजनैः समुदायेन सदा ज्ञातैः भक्त्याचारैः सह अविच्छिन्ना सन्ततिः रक्षिता; अतिरिक्तसामग्री तु सङ्ग्रहं केवलम् उद्धरणं न स्थापयति, अपि तु गुरुरविदासस्य उपदेशं स्वाधिकारेण प्रतिनिधातुं समर्थं धर्मग्रन्थं स्थापयति। यत् पूर्वतः आसीत् तस्य सम्मानं, समुदायस्य स्वकीयं किञ्चित् निर्मातुं च इयं सन्तुलनक्रिया, पिप्पलदासेन प्रथमं दत्तभूमिखण्डात् आरभ्य रविदासीयधर्मस्य स्थापनापर्यन्तं, डेराया इतिहासस्य प्रायः सर्वेष्वध्यायेषु प्रवहति।