नानाछन्दजातकम्

पालित्रिपिटके जेतवने बुद्धेन आख्यातं नानाच्छन्दजातकम् (संख्या २८९, नानाभिलाषाः)। वार्धक्ये भगवान् स्थायिनं परिचारकम् इच्छति स्म। अनेके भिक्षवः प्रस्तावं कृतवन्तः, किन्तु सः प्रत्येकं निराकृतवान्। आनन्दः एकेन प्रतिबन्धेन सम्मतोऽभवत्—यत् बुद्धः तस्मै अष्टौ वरान् दद्यात्। तेषु चत्वारः निषेधरूपाः आसन्: बुद्धः आनन्दाय स्वोच्छिष्टचीवरं वा स्वभोजनभागं वा न दास्यति, स्वस्य सुगन्धितकुटीं साधारणं न करिष्यति, निमन्त्रणेषु स्वेन सह गमनम् आवश्यकं न करिष्यति। चत्वारः याचनारूपाः आसन्: बुद्धः आमन्त्रितः सन् आनन्देन सह गमिष्यति, आनन्दः दूरदेशेभ्यः आगतान् अभ्यागतान् उपस्थापयिष्यति, यदा कदा संशयः उद्भवति तदा बुद्धं सम्पर्कयिष्यति, आनन्दस्य अनुपस्थितौ दत्तम् उपदेशं बुद्धः पुनः वदिष्यति। बुद्धः सर्वान् अष्टौ वरान् अददात्, आनन्दः च पञ्चविंशतिवर्षाणि तं सेवितवान्। धर्मसभायां भिक्षवः यदा आनन्दं तोषयितुं शास्तुः प्रयासं प्रशंसन्ति स्म, तदा बुद्धः अवदत् यत् पूर्वमपि अहं तदेव कृतवान्, इति च इमां कथाम् आख्यातवान्।

वाराणस्याः राजा ब्रह्मदत्तस्य काले बोधिसत्त्वः राजपुत्रः आसीत्। सः तक्षशिलायां शिक्षितः पितुः पश्चात् राजा अभवत्। तस्य प्रजासु एकः पितुः पूर्वकालिकः कुलपुरोहितः आसीत्, यः अधुना दरिद्रः जीर्णगृहे निवसति स्म।

एकदा रात्रौ राजा नगरनिरीक्षणाय छद्मवेषेण निर्गतः। मद्यशालायां मद्यं पिबन्तः चोराः तं दृष्ट्वा तं भूमौ पातयित्वा उत्तरीयं हृत्वा मद्यकलशेन सह पलायिताः।

वृद्धः पुरोहितः बहिः नक्षत्राणि निरीक्षमाणः राज्ञः दुर्दशां दृष्टवान्। सः स्वपत्नीम् आहूतवान्, किन्तु सा विषयं स्वस्य अविषयं मत्वा उपेक्षते स्म, यतः राज्ञः स्वीयाः ब्राह्मणाः एव तत् परिपालयिष्यन्ति इति। इतस्ततः राजा दस्युभिः दरिद्रः अहम् इति कथयित्वा तेषां करुणया मुक्तः अभवत्। सः तेषां गृहस्थानं लक्षीकृत्य स्वगृहं प्रति प्रस्थितः। पुरोहितः पत्न्यै अवदत् यत् राजा पलायितः, इति वचनं राज्ञा मार्गे श्रुतम्।

प्रभाते राजा स्वराजज्योतिषिकान् यत् अवलोकितं तत् पृष्टवान्, ते सर्वं शुभम् इति उक्तवन्तः। ततः सः वृद्धं पुरोहितम् आहूतवान्, सः कथितवान् यत् रात्रौ सः सङ्कटे आसीत्, किन्तु शीघ्रं मुक्तः अभवत्। एतस्य यथार्थतया चकितः राजा अन्यान् ब्राह्मणान् निष्कासयित्वा वृद्धाय यथेष्टं वरं दातुम् उक्तवान्। पुरोहितः स्वकुटुम्बं पृच्छितुम् अनुमतिं याचितवान्।

तस्य गृहजनाः प्रत्येकं भिन्नम् अभिलषितवन्तः। पत्नी शतं दुग्धदायिनीः गाः अयाचत। पुत्रः छत्तः उत्तमैः श्वेतैः अश्वैः युक्तं रथम् अयाचत। स्नुषा मणिभूषणानि कुण्डलानि च अयाचत। दासी पुण्णा उलूखलं मुसलं शूर्पं च अयाचत। पुरोहितः स्वयं ग्रामस्य राजस्वम् अयाचत।

यदा राजा पृष्टवान् यत् किं पुरोहितपत्न्या अपि अभिलाषः कृतः, तदा पुरोहितः श्लोकेन उत्तरं ददौ। प्रथमः श्लोकः यस्य आरम्भः नानाच्छन्द महाराज इति शब्दैः भवति, सः कथयति यत् एकस्मिन् गृहे जनानाम् अभिलाषाः भिन्नाः सन्ति, तथापि ते एकस्मिन् छदने वसन्ति। द्वितीयः श्लोकः अभिलाषाणां नामोल्लेखं करोति: स्वयं ग्रामः, पत्न्यै गावः, पुत्राय रथः, स्नुषायै कुण्डलानि, दास्यै उलूखलम्। राजा सर्वेषां याचितं दातुम् अङ्गीकृतवान्। पुरोहितः महता सम्मानेन ग्रामं प्राप्तवान्, राजा च तं राजकार्याणां प्रबन्धाय नियुज्य समीपे स्थापितवान्।

कथा दर्शयति यत् समानगृहेऽपि जनानाम् अभिलाषाः कियत् विविधाः भवन्ति, तथा प्रज्ञावान् शासकः प्रत्येकम् अभिलाषं निर्णयं विना पूरयितुं शक्नोति। तथा च प्रदर्शयति यत् पुरोहितस्य धैर्यपूर्वकं गगनावलोकनम्, यद्यपि तस्य पदं नष्टम् अभवत्, राजानं यत् प्राप्तवत् तदेव आसीत्।

अन्ते बुद्धः पात्राणां परिचयम् अकरोत्: ब्राह्मणः आनन्दः आसीत्, राजा च स्वयं बुद्धः आसीत्। यथा सः तदा एकस्य गृहस्य अभिलाषान् पूरितवान्, तथैव सः अधुना आनन्दाय तस्य अष्टौ वरान् दत्तवान्।