सेग्गु जातकम्

जेतवने एकः उपासकः, यः कालान्तरेण बुद्धस्य दर्शनार्थं नागतः आसीत्, अन्ततः आगतः, तथा भगवान् तं स्पष्टं पृष्टवान् यत् सः कुत्र आसीत्। सः उपासकः अवदत् यत् सः स्वपुत्र्याः विवाहव्यवस्थायां व्यस्तः आसीत्, यतः सा सर्वदा हसति स्म, तथा अन्यकुलाय तां दातुं पूर्वं तस्याः विषये एकः सन्देहः निवारणीयः आसीत्। भगवान् अवदत् यत् एषः सन्देहः, एषा च पुत्री, पुरा अपि अतीते युगे एकवारं परीक्षिते आस्ताम्।

तस्मिन् पूर्वकाले, वाराणस्याः राजा ब्रह्मदत्तस्य शासनकाले, बोधिसत्त्वः नगरस्य समीपे एकस्मिन् वनप्रान्ते महति शाल्मलिवृक्षे वृक्षदेवतारूपेण जातः। वाराणस्यां एकः फलविक्रेता निवसति स्म, यस्य सेग्गू इति नाम्नी पुत्री आसीत्; सा यथा सुरूपा तथा सद्गुणवती आसीत्, परन्तु तस्याः सहजहास्यं नगरस्य सर्वत्र प्रसिद्धम् आसीत्, यतः सा अतिलघुविषयेषु अपि सहसा हसति स्म। यदा समानकुलस्य एकः परिवारः तस्याः पाणिग्रहणं याचितवान्, तदा तस्याः पितुः मनसि शङ्का उत्पन्ना, यत् तादृशी सहसा हसन्ती कन्या स्वप्रतिष्ठिते लज्जाभावं वस्तुतः धारयेत् वा इति।

विवाहात् पूर्वं निश्चितं ज्ञातुं दृढसङ्कल्पः पिता ओषधिमूलसङ्ग्रहस्य मिषेण सेग्गूं वनं नीतवान्। वृक्षाणां गभीरे, यस्मिन् अदृश्यः बोधिसत्त्वः शाल्मलिवृक्षे निवसति स्म, तस्याः अधस्तात् पिता तस्याः हस्तं गृहीत्वा प्रेमपूर्णानि वचनानि तां प्रति उक्तवान्, अनुचितम् अभिलाषं छलेन प्रदर्श्य, केवलं तस्याः प्रतिक्रियां द्रष्टुम्।

सेग्गूः तत्क्षणमेव रोदितुं आरब्धवती, घोषयन्ती यत् तस्य प्रस्तावः भीषणः अस्ति, जले अग्नेः उत्थानम् इव अस्वाभाविकः। सा अवदत् यत् जीवने कदापि सा कस्मिंश्चित् पुरुषे शुद्धं साधारणं दृष्टिपातं विना अन्यत् न अदर्शयत्। तस्याः शोकः तत्क्षणमेव पूर्णः आसीत्, तत्र कोऽपि पूर्वाभ्यासः अभिनयो वा नासीत्; तथा तेन पितुः मनसि तस्याः सत्यतायाः विषये लेशमात्रम् अपि सन्देहः अवशिष्टः नासीत्, यत् तस्याः हास्यं कदापि वस्तुतः बाधितवत् नासीत्।

अदृश्यः बोधिसत्त्वः शाल्मलिवृक्षे निवसन्, सम्पूर्णं दृश्यम् आदितः अन्तपर्यन्तं अवलोकितवान्, कदापि स्वस्वरूपं न प्रकाशयन्, न च एकमपि वाक्यम् उक्तवान्। कथायां तस्य भूमिका केवलं इयं आसीत् यत् तस्मिन् एकान्ते स्थाने पितुः पुत्र्याश्च मध्ये यत् किमपि घटितं, तत् पश्यति, तथा तस्य स्मृतिं तथैव वहति, यथा मानवभयेन अथवा हडबडेन अस्पृष्टः प्राणी एव वहति शक्नोति।

अन्ततः स्वपुत्र्याः सद्गुणः यथा प्रतीयते तथैव अस्ति इति सन्तुष्टः पिता तां गृहं नीत्वा, याचितवतः कुलाय विवाहे दत्तवान्। एषा एव शान्तिः कृतज्ञता च, यत् एतावत् विलम्बेन एव स्थिरीकृता, यत् तं विषये पूर्णतया निर्णीते सति एव बुद्धस्य दर्शनात् निवारितवती आसीत्।

कथां समापयन् भगवान् प्रकटितवान् यत् समक्षम् उपविष्टौ पिता पुत्री च पूर्वस्मिन् युगे तौ एव आस्ताम्। स्वयं सः वृक्षदेवता आसीत्, यः स्वशाल्मलिवृक्षस्य अधस्तात् सम्पूर्णां परीक्षां मौनेन अवलोकितवान्। सङ्ख्या २१७ इति जातकं पालिग्रन्थे अस्मिन् आख्याने अभिलिखितम् अस्ति। तत् उपासकाय प्रदर्शितवान् यत् यः सन्देहः तं दीर्घकालं दूरे स्थापितवान्, सः पूर्वमेव तेनैव परीक्षया निवारितः आसीत्, तादृशे जन्मनि यत् तयोः कस्यापि स्मरणे न स्यात्।

पितुः अशान्तिः एकस्मिन् अनुमाने आश्रितः आसीत्, यस्य विषये कथा मौनेन निषेधति — यत् यः सुलभतया हसति, सः अवश्यं हास्यस्य अन्तः किमपि गोपयति। वने सेग्गूः यत् भीतिजन्यं दुःखं प्रकटितवती, तत् दर्शयति यत् तस्याः अन्तरात्मा सम्पूर्णतया निर्मलः आसीत्, यद्यपि तस्याः हास्यप्रवृत्तिः तस्य पितुः मनसि कस्यापि सन्देहस्य कारणं अभवत्। इदं प्रमाणयति यत् तस्याः सहजहास्यं तथा स्वसद्गुणरक्षायै तस्याः तत्परता कदापि परस्परं विरुद्धे नासन्, अपि तु केवलं तस्य स्वकल्पनायां एव।

पितुः समक्षं क्षणे आश्वासनं दातुं बोधिसत्त्वस्य अस्वीकारः — यथा अन्यासु कथासु कदाचित् वृक्षदेवता करोति — स्वयं तस्य पश्चात्कालीने भगवतः समक्षे साक्ष्ये अपि योगदानं करोति, यत् तं अतीव शान्तं विश्वसनीयं च करोति। फलपरिणामे तस्य कोऽपि स्वार्थः नासीत्, न च कमपि समीपस्थितं सान्त्वयितुं इच्छा आसीत्। सः केवलं यथा घटितं तथैव अवलोकितवान्; अतः जन्मपरम्परया वाहिता तस्य स्मृतिः परीक्षायाः सत्यतां तस्मिन् किमपि योजयितुं विना प्रमाणयितुं शक्नोति स्म।