शीलवीमंसजातकम् द्वितीयम्

भगवान् बुद्धः जेतवनविहारे स्थित्वा पालित्रिपिटकस्य संख्या २९० इमं जातकम् अकथयत्। तत् कोसलराजस्य पुरोहितरूपेण सेवमानस्य एकस्य ब्राह्मणस्य विषये आसीत्। सः ब्राह्मणः संशयग्रस्तः आसीत् — राजा मां शीलात् सम्मानयति वा केवलं जन्मकुलात्? तस्य परीक्षणार्थं सः त्रिषु दिनेषु राजकोषात् मुद्राः अगृह्णात्। तृतीये दिने गृहीतः सः राज्ञः समक्षम् आनीतः, राजा च तस्य दण्डं आज्ञापयति स्म। सः अवदत् यत् स्वस्य प्रतिष्ठायाः परीक्षार्थम् एतत् कृतम्। राजा अबुध्यत यत् तस्य अनुग्रहः जन्मना न, शीलेन एव लब्धः आसीत्। शीलं परमं कल्याणम् इति ज्ञात्वा, गृहस्थजीवने च तस्य पूर्णतां प्राप्तुम् अशक्यम् इति विचार्य, ब्राह्मणः संसारत्यागाय अनुमतिम् अयाचत। सः जेतवनं गतः, प्रव्रजितः, अचिरेण च अर्हन् अभवत्। यदा भिक्षवः धर्मसभायां तस्य आचारस्य चर्चां कुर्वन्ति स्म, तदा बुद्धः अवदत् यत् एतादृशी परीक्षा अतीतेऽपि प्रसिद्धा आसीत्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति, बोधिसत्त्वः राज्ञः कुलपुरोहितः आसीत्। विद्वान्, राजसभायां जनेषु च सम्मानितः सः एकं शान्तं प्रश्नं स्वं पृष्टवान् — यत् सम्मानं मम लभ्यते, तत् किं मम विद्यायाः कुलस्य वा, अथवा मम आचारस्य शुद्धेः? सः तस्य परीक्षां कर्तुं निश्चितवान्।

पुरोहितः कोषं गत्वा अनुक्रमेण दिनेषु मौनेन मेजतः मुद्राः अगृह्णात्। तृतीये दिने सः गृहीतः राज्ञः समीपं नीयमानश्च अभवत्। ये कोषाध्यक्षाः पूर्वं तस्य पुरतः प्रणताः आसन्, ते सम्प्रति तस्य हस्ते बाहौ च केवलं चोरं अपश्यन्।

राज्ञः समीपं नीयमानः बोधिसत्त्वः कतिपयान् सर्पक्रीडकान् सर्पनृत्यं कारयन्तः दृष्टवान्। राज्ञा पृष्टः सः अवदत् यत् स्वशीलस्य परीक्षणं कुर्वन् आसीत्। ततः सः त्रीणि गाथाः अभाषत। प्रथमा, या “सीलं किरेव कल्याणं” इति आरभ्यते, वदति यत् शीलं लोके सुन्दरम् अनुपमं च अस्ति; घातकं सर्पं पश्यतु, यः शीलवत्त्वात् न हन्यते। द्वितीया वदति यत् सः तत् शीलं गृह्णाति यत् लोके प्रशस्यते यत् च रक्षां ददाति, यतः यः श्रेष्ठम् आचरति सः शीलवान् इति उच्यते। तृतीया वदति यत् शीलवन्तः स्वजनानां प्रियाः, मित्रेषु शोभमानाः, मृत्योः परं च सुगतौ उत्पद्यन्ते।

पुरोहितः राज्ञे अवदत् यत् तस्य कुलस्य धनं प्रतिष्ठा च शीलस्य समक्षम् अल्पमूल्ये स्तः। राज्ञः बहुशः अनुनयानन्तरं तस्मै गमनानुमतिः प्राप्ता। सः हिमालये तपस्वी अभवत्, अभिज्ञाः समापत्तीः च प्राप्तवान्, ब्रह्मलोके च उत्पन्नः।

पुरोहितस्य परीक्षा लोभस्य कर्म नासीत्, किन्तु स्वजीवनं प्रति पृष्टः प्रश्नः आसीत्। तस्य समीपे यत् किमपि आसीत् — विद्या, जन्म, राजसभायां स्थानम् — तत् एकेन आरोपेण क्षणमात्रेण हर्तुं शक्यम् आसीत्, यदा तु आचारस्य फलं यत्र यत्र सः गच्छति तत्र तेन सह आसीत्। त्रयः श्लोकाः तस्य प्राप्तस्य उत्तरस्य इव पठ्यन्ते: शीलम् अस्मिन् जीवने सुन्दरम् अस्ति, सर्पस्य स्वभावः यथा तस्य रक्षा तथा शीलं रक्षकम् अस्ति, मृत्योः परं च सुगतिं प्रति नयति।

परीक्षा किं पृच्छति तत् मननीयम्। जन्म विद्या च मनुष्यः लभते अथवा अर्जयति; राजसभा तान् सम्मन्येत, व्यक्तिं तु विना अवलोकनम्। शीलं तु एकमेव धनं यत् न दीयते, न ऋण्यते, न च दायरूपेण प्राप्यते; जातकं पृच्छति यत् किं तदेव यत् वास्तविकं विश्वासम् अर्जयति। वर्तमानस्य अतीतस्य च कथायाम् उत्तरं समानम् आगच्छति: राज्ञः अनुग्रहः आचारे एव आश्रितः आसीत्। अतः कोसलस्य ब्राह्मणः वाराणस्याः पुरोहितश्च, उभौ विवेकिनौ, समानं निष्कर्षं प्राप्य संसारत्यागस्य मार्गं वृतवन्तौ, यत्र शीलं पूर्णतां प्राप्नोति।

बुद्धः अतीतस्य पुरोहितं स्वयमेव अभिज्ञातवान्: यः बोधिसत्त्वः शीलं परीक्षितवान् ततः संसारं त्यक्तवान्, सः पूर्वजन्मनि बुद्ध एव आसीत्; वर्तमानकथायाः कोसलब्राह्मणः अपि तेनैव मार्गेन प्रव्रजितः आसीत्।