वातमृगजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः स्थविरस्य तिष्यस्य विषये उपदिशति स्म, यः चूलपिण्डपातिक इत्यपि प्रसिद्धः आसीत्। सः कुलीनः युवा प्रव्रजितः कठोरतपसि च समर्पितः आसीत्। उत्सवकाले तस्य मातापितरौ स्वादिष्टभोजनैः तं गृहस्थजीवनं प्रति पुनः आकर्षितुं दासीं प्रेषितवन्तौ। सा तस्मै स्वादिष्टानि व्यञ्जनानि क्रमशः परिवेषयति स्म, यावत् ग्रन्थः वदति यत् सा तं रसतृष्णायाः बन्धनैः दृढं बद्धवती। तृष्णायां मूलं गृहीतायां सा रुग्णतां नाटयित्वा तं पूर्णतया गृहजीवनं प्रति आकृष्टवती, सः च स्वव्रतानि अत्यजत्। भिक्षुभ्यः इदं प्रदर्शयितुं यत् रसविषयिणी एषा दुर्बलता पूर्वस्मिन् अतिदूरे जन्मनि अपि अस्य एव पुरुषस्य विनाशं कृतवती आसीत्, भगवान् पालिकानने जातकसंख्या चतुर्दशी वातमृगजातकं कथितवान्।

वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्ञः राजोद्याने 'वातमृगः' इति नाम्ना प्रसिद्धः असाधारणः वन्यमृगः विचरति स्म। सः इतीव वेगवान् यत् तस्य खुराः भूमिं प्रायः न स्पृशन्ति स्म। मानवस्य गन्धं वा दर्शनमात्रं वा प्राप्य सः वायुप्रवाहवत् अदृश्यः भवति स्म। राज्ञः व्याधाः एकैकशः स्वीकुर्वन्ति स्म यत् न कोऽपि जालं, गर्तं, वा बाणः तस्य वेगेन सह स्पर्धितुं शक्नोति स्म।

राजकीयः उद्यानपालः संजयः अग्रे आगत्य घोषितवान् यत् सः केवलं मधुरेण मधुना सामान्येन तृणेन च तं वन्यमृगं राजप्रासादे आनेष्यति। उद्यानसीमायां वातमृगः कुत्र तृणानि खादति इति अवलोक्य संजयः नवच्छिन्नेषु तृणपत्रेषु मधु लिप्त्वा वनसीमायां स्थापितवान्, स्वयं च दृष्टेः अगोचरः अभवत्। सुगन्धेन आकृष्टः मृगः एकं तृणपत्रं आस्वादितवान्, तत्र अनुभूतं माधुर्यं तस्य सावधानतां तथा क्षपितवत्, यथा कस्यापि व्याधस्य पाशः कदापि न कृतवान्।

दिने दिने संजयः मधुयुक्तं तृणं पूर्वदिनात् किञ्चित् स्वसमीपं स्थापितवान्। दिने दिने स्मृतस्य तस्य माधुर्यस्य लालसया वातमृगः तं मानवं प्रति किञ्चित् समीपं नीतः, यं सः अन्यथा कदापि न समीपं गच्छेत्। शनैः शनैः यः प्राणी मानवस्य केवलं दर्शनेनापि अदृश्यः अभवत्, सः स्वस्य समग्रं स्वभावं जित्वा संजयस्य विवृतात् हस्तात् प्रत्यक्षं भक्षणं कर्तुं प्रारब्धवान्।

अन्ते संजयः मधुयुक्तस्य तृणस्य मार्गं विवृतानां राजप्रासादद्वाराणां मध्येन प्रत्यक्षं राजसभागृहं यावत् स्थापितवान्। वातमृगः तं मार्गं पत्रे पत्रे अनुससार, यत् स्वेच्छया कामितः आस्वादः तस्य मनः पूर्णतया आकृष्टवान्, परितः संकुचन्तीनां भित्तीनां विषये सः अचेतनः आसीत्। यदा सः देहल्यां प्रविष्टः, तदा रक्षकाः गुरूणि द्वाराणि पिदधुः, तथा पूर्वं कस्यापि समीपं गन्तुम् असमर्थः प्राणी अपरस्य सभागृहे कम्पमानः स्थितः। यत् तं बद्धवत् तत् स्वजिह्वायाः अपेक्षया अधिकं दृढं किमपि नासीत्।

बद्धं मृगं तस्य भयेन कम्पमानं दृष्ट्वा, यत् भयं कोऽपि व्याधः कदापि उत्पादयितुं न शक्तवान्, राजा ब्रह्मदत्तः अवदत् यत् सुखेन निवसतां जनानां कृते जिह्वारसस्य तृष्णायाः अपेक्षया अधिकं विपज्जनकं जगति किमपि नास्ति। तत् यत् स्वराज्यस्य प्रत्येकः शूलः प्रत्येकं जालं च साधयितुं न शक्तवन्तौ, तत् धैर्येण मधुना च एव सिद्धम् अभवत्।

तिष्यस्य पतनेन व्याकुलान् भिक्षून् प्रति भगवान् कथायां स्थितानां पात्राणां परिचयं कृत्वा उपसंहारम् अकरोत्। यया दास्या तस्मै क्रमशः स्वादिष्टानि व्यञ्जनानि परिविषितानि, सा दूरे जन्मनि उद्यानपालः संजयः आसीत् इति सः अवदत्। तिष्यः स्वयं वातमृगः आसीत्, यः सर्वेभ्यः सामान्यभयेभ्यः अस्पर्शः अपि, तथापि यत् आस्वादितुम् इच्छति स्म तेन एव सर्वथा विनष्टः। यः राजा बन्धनं दृष्ट्वा तस्य शिक्षां उच्चैः अवदत्, सः स्वयं भगवान् बुद्धः आसीत्।

वातमृगस्य विशिष्टं लक्षणं, यः वेगः तं सर्वत्र राज्ये प्रसिद्धं कृतवान्, सः वस्तुतः यथा सः गृहीतः तेन सह असम्बद्धः सिद्धः भवति। न कोऽपि व्याधः तं अतिक्रमितुं शक्तः, न कोऽपि पाशः तं विजितवान्। मृगस्य तथा बन्धनस्य मध्ये दूरत्वं सङ्कोचयितुं शक्तं एकमेव वस्तु मृगस्य स्वयं पुनः आगच्छन्ती क्षुधा आसीत्, या तेन स्वेच्छया द्वितीयवारं आस्वादितुं वृता आसीत्। जातकस्य मौनः सावधानवाक्यं एतत् अस्ति यत् बलेन ग्रहीतुं यत् प्राणिनं दुष्करं करोति, तत् प्राणी स्वयं यस्मिन् गन्तुम् उद्यतः अस्ति, तस्मात् तं रक्षितुं किमपि न करोति।

संजयः कदापि मृगं न गृहीतवान्, न अनुधावितवान्, न वा द्वारेभ्यः बलात् नीतवान्। तस्य समीपगमनस्य प्रत्येकं पदं मृगस्य स्वकीयः निर्णयः आसीत्, यः सुखं प्रति, यत् सः पूर्वमेव अधिकं कामयितुं निश्चितवान्, स्वतन्त्रतया गृहीतः। अत एव तिष्येण सह जातकस्य तुलना एतावती यथार्था अस्ति। कोऽपि तं तस्य इच्छाविरुद्धं गृहजीवनं प्रति न आकृष्टवान्। एकदा अनुमोदितः तृष्णा एव स्वेच्छापदे वर्धमाना, तं तस्य द्वारेण पुनः नीतवती, यस्मात् सः पुनः कदापि न गन्तुम् इच्छितवान्।