सहस्रविनाशकः मणिवृष्टिमन्त्रः

पालित्रिपिटके जातकसंख्या ४८ बुद्धेन तं दुराग्रहिणं भिक्षुं प्रति कथिता, यः परिजनेभ्यः प्रज्ञापूर्णम् उपदेशं स्वीकर्तुं नाकाङ्क्षत्। एषा हठवृत्तिः कुत्र नयति इति प्रदर्शयितुं बुद्धः पूर्वजन्मकथां स्मरति स्म, यत्र तदेव अश्रवणं एकरात्रिकस्य निधेः कृते सहस्रनरान् हतवतः लोभपरम्परां प्रारभत।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं प्रशासति बोधिसत्त्वः कुलीनवंशे जातः, ग्रामवासिनः कस्यचित् विदुषः ब्राह्मणस्य प्रधानशिष्यः अभवत्। सः ब्राह्मणः 'वेदब्भ' इति प्राचीनं चमत्कारिकं गुह्यमन्त्रं वेत्ति स्म। यदा विशिष्टग्रहयोगे पूर्णिमया सह तस्य मन्त्रस्य पठनं क्रियते, तदा सः गगनात् सप्तदिव्यरत्नानां वर्षणं करोति स्म — वैदूर्यं, माणिक्यं, मुक्ता, वज्रं, प्रवाळं, रजतं, परिष्कृतं सुवर्णं च।

एकदा ब्राह्मणः व्यापारार्थं बोधिसत्त्वेन सह चेतियराष्ट्रं प्रति प्रस्थितः। निर्जने वनमार्गे ते 'प्रेषणकचोराः' इति प्रसिद्धानां पञ्चशतानां दस्यूनां हस्तगताः अभवन्। तेषाम् आचारः आसीत् — यात्रिकयोः युगले गृहीते एकं बन्दिनं कृत्वा अपरं धनानयनाय प्रेषयन्ति स्म। ब्राह्मणं शृङ्खलैः बद्ध्वा दस्यवः बोधिसत्त्वं धनार्थं ग्रामं प्रत्यागन्तुम् आदिशन्।

प्रस्थानात् पूर्वं बोधिसत्त्वः सन्ध्याकाशं निरीक्ष्य दुर्लभस्य खगोलीयसंयोगस्य आरम्भं ददर्श। सत्वरं भयं ज्ञात्वा सः गुरोः कर्णे रहसि अवदत् यत् तस्यामेव रात्रौ वेदब्भसंयोगस्य नक्षत्राणि समेष्यन्ति इति। सः प्रार्थयत् — अधैर्येण न वशं गच्छेत्, स्वमोचनाय मन्त्रं न पठेत् इति; पतन्तः रत्नाः तत्रत्यानां सर्वेषां विपत्तिं हिंसां च आनयिष्यन्तीति चाचष्ट। ब्राह्मणः मौनं पालयिष्यामीति प्रत्यजानात्।

किन्तु रात्रौ गाढतां गते ब्राह्मणः बन्धनेन क्लान्तः अभवत्, तस्य धैर्यं शिष्येण चेतिता विपत् स्वयं शमं गच्छेत् पूर्वमेव क्षीणम्। सः दस्युनायकम् आहूय अभिमानेन अवदत् यत् यदि मोचितः सुगन्धजलेन च स्नापितः स्यात्, तर्हि गगनात् अनन्तं धनं वर्षयिष्यामीति। दस्यवः सोत्साहम् अन्वमोदन्त; ब्राह्मणः गगनं प्रति दृष्टिं निक्षिप्य वेदब्भश्लोकान् अपठत्।

तत्क्षणमेव मेघरहिते गगने गर्जनं जातम्, गगनात् च सुवर्णरत्नानां दीप्तः प्रपातः अपतत्। अकल्पनीयेन धनेन स्वान् कोशान् पूरयित्वा प्रथमः दस्युगणः ब्राह्मणं मुमोच, विजयोत्सवेन प्रस्थितश्च, स्वसौभाग्यं तत्रैव समाप्तम् इति मन्यमानः।

अचिरात् अपरः पञ्चशतदस्यूनां गणः तेषां यूथम् अरुणत्; रत्नभारितान् दृष्ट्वा च सद्यः आक्रमत। प्रथमे दस्यवः आत्मरक्षायै निरालम्बाः सन्तः उच्चैः अवदन् यत् रत्नानि ब्राह्मणेन वर्षितानि, तं ग्रहीतुं बहुतरं लप्स्यते इति। द्वितीयगणः तत्क्षणं ब्राह्मणं गृहीत्वा धनवृष्टेः पुनरावृत्तिम् अयाचत।

कम्पमानः ब्राह्मणः स्वीकृतवान् यत् ग्रहयोगः पूर्वमेव अतीतः, नक्षत्राणि पुनः तत्स्थानम् आगन्तुं संवत्सरं यावत् प्रतीक्षितव्यम् इति। यत् धनं ते पूर्वमेव स्वमनसि कल्पितवन्तः, तस्मात् वञ्चिताः दस्यवः कुपिताः क्षणमपि अविचार्य खड्गेन ब्राह्मणं द्विधा कृतवन्तः।

ततः विजयिनः दस्यवः प्रथमं गणं प्रत्यनुसृत्य घोरे युद्धे तान् अहन्, सुवर्णं च स्वायत्तीचक्रुः। पश्चात् ते लघुतरानि गणानि विभज्य तस्यैव लुण्ठितद्रव्यस्य कृते परस्परं व्यापादयन्तः सहस्रस्य अवशेषेषु केवलं द्वौ पुरुषौ अवशिष्टौ।

द्वावपि कोशं वने गहने निधाय एकः ग्रामं भोजनक्रयार्थं गतः, अपरः खड्गहस्तः रक्षायै अतिष्ठत्; द्वावपि गुप्तं चिन्तितवन्तौ यत् अन्यं यदा सुविधा भवेत् तदा हनिष्यामीति। रक्षकः प्रत्यागच्छन्तं भोजनवाहकं प्रच्छन्नः सन् हत्वा, क्षुधार्तः उपविश्य यवागूम् अभुङ्क्त, यां तस्य सहचरः गमनात् पूर्वं गुप्तं विषं मिश्रितवान् आसीत्; स्वयं यं हतवान् तस्यैव पार्श्वे तीव्रवेदनया मृतः।

प्रेषितस्य मोचनधनेन सह प्रत्यागतः बोधिसत्त्वः गुरुं छिन्नम् अपश्यत्। रक्तमार्गम् अनुसृत्य वने सहस्रं हतानां शवान् गणयन्, अन्ततः अस्पृष्टस्य सुवर्णराशेः पार्श्वे पतितौ मृतौ द्वौ दस्यू प्राप्तवान्, यस्य ग्रहणाय कोऽपि जीवन् नावशिष्टः।

कथावसाने बुद्धः अभिमानिनं ब्राह्मणं सर्वोपदेशान् निरस्यन्तं हठिनं भिक्षुं सह तादात्म्येन निर्दिष्टवान्। यत् एकरात्रिकं निधिं शवसहस्रयुक्तं क्षेत्रं कृतवत्, सैव अधीरता तं भिक्षुं स्वहितार्थं दत्तान् प्रज्ञापूर्णान् उपदेशान् अपि निराकरोति स्म।

बोधिसत्त्वस्य चेतावनी यत् निवारयितुम् अचेष्टत, तत् केवलं चौर्यं नासीत्; अपितु तादृशस्य सर्वग्रासिनो लोभस्य विमोचनम्, यः अन्ततः तं स्पृशन्तं सर्वं ग्रसेत् — विजितम् इति मन्यमानानपि च। भग्नप्रतिज्ञायाः एकस्याः विनाशं विचार्य बोधिसत्त्वः सुवर्णं दानकर्मणे संगृह्य धर्मसाधनाय गृहं प्रत्यागतः। सः प्रत्यक्षं दृष्टवान् यत् अधर्मलाभः, प्रथमं यथा प्रतीयेत तथापि, तस्य धारकमपि तथैव नाशयति यथा तं अपहर्तुम् आगतान् सर्वान्।