भगवान् पार्श्वनाथस्य आरती
अयम् एकः भक्तिपूर्णः स्तोत्रम् (आरती) अस्ति यः जैनधर्मस्य पूजनीयस्य आध्यात्मिकगुरोः पार्श्वनाथस्य स्तुतौ गीयते। एषा आरती तस्य जीवनं, भक्तानां रक्षणं, तेन आनीतं ज्ञानप्रकाशं च श्लाघते, तस्य आशीर्वादं च प्रार्थयते।
पद्यानि
हे भगवन् पार्श्व, जिनेन्द्र! त्वाम् अहं भक्त्या एतां आरतीं समರ್पयामि। भवान् भवसागरतरणस्य तारकः अस्ति, अहं भक्त्या तव दर्शनं करोमि। जयतु भगवान् पार्श्व जिनेन्द्रः!
श्लोकः 1
तव शरीरं शुद्धधवलं वर्तते, तव मस्तके राजमुकुटं शोभते। इन्द्रराजस्य सर्पस्य फणा अपि तव ललाटोपरि मुकुटवत्त्यन्तं शोभते।
श्लोकः 2
त्वं काश्याः पवित्रनगर्यां जातः, राजा अश्वसेनस्य प्रियपुत्रः असि। वामादेव्याः कृते त्वम् एव तस्याः प्रियतमः बालकः असि।
श्लोकः 3
कामात-नामकः असुरः तव उपरि तीव्रं कष्टं महान्तं तापं च दत्तवान्। तथापि नागराजः धरणेन्द्रः पद्मावतीदेवी च आगत्य स्थिरतया तव पार्श्वे तस्थतुः।
श्लोकः 4
सत्यस्य ज्ञानस्य च दीप्तिम् प्रज्वालय्य त्वं मोक्षभवनं प्राप्तवान्। तव दर्शनप्राप्तानां भक्तानां दुःखानि त्वं हरसि।
श्लोकः 5
अहं पूर्णहृदयेन एतां आरतीं समर्पयामि, यतः भवान् परमपदस्य दातारः अस्ति। कविः ज्ञानसुन्दरः तव स्तुतिं गायति, तथा कृत्वा च संसारसागरं तरति। जयतु भगवान् पार्श्व जिनेन्द्रः! अहं त्वाम् आदरपूर्वकम् एतां आरतीं समर्पयामि।
श्लोकः 6
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
एषा जैनपरम्परायाम् प्रकाशस्य पूजनस्य च भक्तिमयः स्तोत्रविशेषः (आरती) अस्ति, या विशेषतः त्रविंशतितमं तीर्थंकरं (पुनर्जन्मचक्रं तीर्णम् आध्यात्मिकगुरुम्) पार्श्वनाथम् आदरयति। आरतीपरम्परा आचारसमये, प्रायः गृहेषु मन्दिरेषु वा, देवताप्रातिमायाः पुरतः दीपप्रज्वालनेन सह आचरणीयते। एतत् स्तोत्रं विस्तृतस्य जैनभक्तिपरम्परायाः भागः अस्ति तथा च हिन्दीभाषायां अन्यप्रादेशिकभाषासु च गीयते। अन्तिमश्लोके रचनाकारस्य नाम 'ज्ञानसुन्दरः' इति दृश्यते, परन्तु लेखकविषये विशिष्य ऐतिहासिकविवरणानि सुदृढानि न सन्ति, अतः पृष्ठभूमिः सामान्यतया एव स्थापनीया।
ज्ञातव्य-विशेषः
पार्श्वः कः?
पार्श्वनाथः जैनधर्मे चतुर्विंशतितीर्थंकरेषु त्रविंशतितमः तीर्थंकरः अस्ति - ये संसारसागरस्य तरणाय मार्गं प्रदर्शयन्ति। सः प्रायः ख्रीष्टाब्दात् पूर्वं नवमे शतके आसीत्, अतः सः सबल-ऐतिहासिक-प्रमाणयुक्तः प्राचीनतमः तीर्थंकरः अस्ति, तस्य शिरसि सर्पफणा दृश्यते।
सर्पछत्रम्
पार्श्वनाथस्य शिरोपरिश्रिताः नागफणाः तस्य मुख्यं चिह्नम् सन्ति। कथानुसारं, यदा कामात-नामकः असुरः तस्य गाढध्यानकाले आक्रमणम् अकरोत्, तदा नागराजः धरणेंद्रः तस्य पञ्चास्यफणेन तं रक्षितवान् - एषा घटना अस्याः आरतीयाः तृतीये श्लोके प्रत्यक्षतया वर्णिता अस्ति।
राजकीयजन्म
द्वितीयश्लोके तस्य जन्म वाराणस्यां (काश्यां) राजा अश्वसेनस्य वामादेव्याश्च पुत्रात्वेन निर्दिष्टम् अस्ति। जैनपरम्परानुसारं तस्य माता जन्मपूर्व शुभस्वप्नान् दृष्टवती आसीत्, सः सन्यासीभवनात् प्राक् त्रिंशद्वर्षाणि यावत् राजकुले जीवनम् अयापयत्।
चत्वारि व्रतानि
पार्श्वनाथः चतुर्भिः महव्रतैः (अहिंसा, सत्यं, अस्तेयं, अपरिग्रहः च) सह विशेषरूपेण सम्बद्धः अस्ति, यदा तु चतुर्विंशतितमः तीर्थंकरः महावीरः पञ्चमव्रतं (ब्रह्मचर्यम्) योजितवान्। एषः भेदः जैनइतिहासस्य प्रसिद्धः विषयः अस्ति, यद्यपि द्वयोः गुरुणोः सम्बन्धः विद्वत्सु विचारणीयः अस्ति। *
आरतीयाः संरचना
इयं जैनारती अस्ति— हिन्दूआरतीपरम्परानुसारेण प्रकाशपूजनस्य स्तोत्रम्। 'जय पार्श्व जिनेश्वर' इति पदं प्रत्येकं श्लोकं संयोजयति, अन्तिमे श्लोके च 'ज्ञानसुन्दरः' इति रचनाकारस्य नाम अस्ति, यत् भक्तिसाहित्ये लेखकपरिचयार्थं सामान्यतया क्रियते।
प्रकाशस्य प्रतीकम्
आरतीयाः मुख्यं कार्यं—प्रतिमायाः पुरतः दीपप्रज्वालनं—आन्तरिकान्धकारस्य निवारणस्य प्रतीकम् अस्ति। चतुर्थश्लोकस्य 'ज्ञानदर्शनप्रकाशः' मोक्षप्राप्तेः जैनलक्ष्यं निर्दिशति, यत्र तत् 'मुक्तौ महल' (मुक्तिभवनम्) इति उच्यते।
Parshvanatha
जैनधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता