शास्तुः लोकसेवाजीवनम्
एषः जातकः जातकट्ठवण्णनायां क्रमाङ्कः 469 इति अभिलिखितः अस्ति; जेतवने निवसता शास्त्रा स्वकीयस्य लोककल्याणाय अविच्छिन्नस्य श्रमस्य विषये अयं कथितः। भिक्षवः भगवन्तं प्रशंसन्तः आसन्। परमज्ञानं प्राप्तेऽपि सः योग्यान् प्रबोधयितुं बहूनि योजनानि अचरत्। सः देवान् ब्रह्मणश्च उपदिष्टवान्। सर्पेभ्यः गरुडेभ्यः (पौराणिकाः पक्षिसदृशाः जीवाः) अपि करुणां दर्शितवान्। शास्ता अवदत् यत् एतत् नवीनं न। सुदूरे अतीतजन्मनि अपि, यदा सः रागाधीनः आसीत्, तदा सः लोककल्याणाय एतावत् अथक्यं श्रमं कृतवान्। एवम् उक्त्वा सः अतीतस्य कथां कथितवान्।
विकृतः धर्मनीतिः
बहुपूर्वं सम्यक्सम्बुद्धस्य काश्यपस्य काले उशीनरः राजा वाराणस्यां राज्यं कुर्वन् आसीत्। तस्य बुद्धस्य चत्वारि आर्यसत्यानि उपदिष्टानि, बहवः जनाः बन्धनात् मोचिताः, सः निर्वाणं प्राप्तवान् च, तदनन्तरं दीर्घकालः व्यतीतः आसीत्। तदनन्तरे युगे तस्य शासनं विकृतिं गतम् आसीत्। भिक्षवः एकविंशतिप्रकारैः अवैधैः उपायैः जीविकां निर्वहन्ति स्म, भिक्षुणीभिः सह संसर्गं कुर्वन्ति स्म, पुत्रपुत्रीः उत्पादयन्ति स्म। भिक्षवः भिक्षुण्यश्च सङ्घस्य कर्तव्यानि परित्यक्तवन्तः। गृहस्थाः गृहस्थधर्मं त्यक्तवन्तः। ब्राह्मणाः ब्राह्मणाचारान् अपि न पालयन्ति स्म। मानवाः अधिकांशतः दशाकुशलकर्मपथान् अनुसरन्ति स्म। दुःखलोकाः परिपूर्णाः अभवन्, त्रयस्त्रिंशद्देवलोकः च शून्यः आसीत्, यतः तत्र नूतनः देवः जायते स्म न।
शक्रस्य सङ्कल्पः
देवराजः शक्रः अवलोकितवान् यत् कोऽपि नूतनः देवः नासीत्। जगत् अवलोकयन् सः अवगतवान् यत् बुद्धधर्मस्य विकृत्या मानवाः दुःखावस्थासु पतन्ति। ‘किं करणीयम्?’ इति सः विचारितवान् — ततः सः सङ्कल्पितवान्: ‘अहं मानवान् भीषयिष्यामि; भीषितानां च तेषां समाश्वासनं करिष्यामि, तान् धर्मम् उपदेक्ष्यामि, विकृतं धर्मं च पुनः स्थापयिष्यामि, यथा सः सहस्रवर्षाणि अधिकानि स्थास्यति।’ अनेन सङ्कल्पेन सः स्वसारथिं देवं मातलिं गृहीत्वा तं विशालस्य शुद्धजातीयस्य कृष्णमहाश्वानस्य रूपं नयति। सः भीषणः, गर्भिणी स्त्रीव विशालोदरः, कदलीकाण्डसदृशैः चतुर्भिः दन्तैः युक्तः आसीत्। पञ्चगुणितेन शृङ्खलेन तं बध्वा, रक्तपुष्पमालया च अलङ्कृत्य, शक्रः स्वयं पीतं मृगयावस्त्रं धृत्वा, केशान् बद्ध्वा, महत् धनुः वज्राग्रं च शरं गृहीत्वा, वनचरस्य वेषे तं श्वानं रज्ज्वा नगरात् एकं योजनं दूरं नीतवान्।
कृष्णश्वा वाराणसीं प्रविशति
शक्रः त्रिवारं उच्चैः अवदत्: ‘लोकः विनाशं गच्छति, विनाशं गच्छति!’ जनाः भयेन वाराणसीं पलायिताः, राज्ञे च कथितवन्तः; सः तत्क्षणमेव नगरद्वाराणि दृढं पिधापितवान्। परन्तु शक्रः स्वश्वानेन सह अष्टादशहस्तप्राकारं लङ्घित्वा नगरमध्ये अतिष्ठत्। जनाः आक्रन्दन्तः स्वगृहाणि प्रविश्य कपाटानि अवरुद्धवन्तः, महाकृष्णः दृश्यमानं प्रत्येकं मनुष्यम् अनुधावन् अन्ते राजप्रासादं प्रविशति स्म। राजा स्वान्तःपुरस्त्रियः च प्रासादस्य छदम् आरुह्य पलायिताः। तत्र श्वा पादौ गवाक्षे स्थापयित्वा ऊर्ध्वं उत्थाय गर्जितवान् — तादृशः विशालः गर्जनः यत् भारते श्रुतेषु त्रिषु उच्चतमेषु गर्जनेषु गण्यते — यत् नरकात् आरभ्य परमस्वर्गं यावत् सृष्टिम् अकम्पयत्।
श्वस्य क्षुधा
साहसं सङ्गृह्य राजा अवदत्: ‘अरे आखेटक! तव श्वा किमर्थं गर्जति?’ ‘हे महाराज, सः क्षुधार्तः अस्ति,’ इति शक्रः प्रत्यवदत्। राजा स्वभोजनम् आनायितवान्। श्वा तत् सर्वं एकेनैव ग्रासेन गिलितवान्, पुनः गर्जितवान्। हस्त्यश्वानां भोजनं ततः अनुसृतम्, ततः सम्पूर्णायाः वाराणस्याः भोजनं च — तथापि महाकृष्णः क्षणेन तत् सर्वं भक्षितवान् पुनः गर्जितवान्। ‘अयं श्वा न,’ इति राजा कम्पमानः अवदत्। ‘निःसन्देहं सः भूतः अस्ति।’ सः आखेटकं पृष्टवान् यत् सः किमर्थम् आगतवान्, कं श्वा भक्षयिष्यति इति च।
गाथासु शक्रस्य चेतावनी
‘केवलं मम शत्रवः, हे महाराज,’ शक्रः प्रत्यवदत् — ‘ये अधर्मं प्रीयन्ते, दुष्टतया च चरन्ति।’ यदा राजा तेषां वर्णनं याचितवान्, तदा शक्रः गाथाभिः उत्तरं दत्तवान्, याः तदाप्रभृति आदरेण स्मर्यन्ते। यदा भिक्षवः चीवरं त्यक्त्वा भूमिकर्षणं कुर्वन्ति। यदा भिक्षुण्यः मुण्डिताः अपि लौकिकाः सञ्चरन्ति। यदा तपस्विनः वृद्धिजीविनश्च दुर्गन्धिताः मलिनाश्च भवन्ति। यदा ब्राह्मणाः यज्ञदक्षिणार्थं पवित्रविद्यां विक्रीणन्ति। यदा वृद्धौ मातापितरौ पालयितुं समर्थाः पुत्राः तान् अत्यजन्ति, अथवा तान् मूर्खौ इति निन्दन्ति। यदा पुरुषाः स्वगुरोः, स्वमित्रस्य, स्वपितुः भगिन्याः, स्वपितृव्यस्य वा पत्नीं अनुसरन्ति। यदा तस्कराः खड्गहस्ताः मार्गेषु प्रवर्तन्ते। यदा आलसाः कलहप्रियाः च स्वबलेन कलहं कुर्वन्ति। यदा असत्याः कपटिनश्च जगति सञ्चरन्ति। एतेषु सर्वेषु, इति शक्रः घोषितवान्, सः कृष्णश्वानं मोचयिष्यति।
धर्मस्य पुनःस्थापना
एतत् श्रुत्वा सर्वः जनसमूहः स्वगुप्तदोषानां चिन्तया भीतः स्तब्धः अतिष्ठत्। शक्रः दृष्टवान् यत् नैतिकलज्जा नैतिकभयं च (ह्री-ओत्तप्प) अन्ततः तेषां हृदयेषु मूलं गृहीतवन्तौ। श्वानं मोचयितुं स्थाने सः तं रज्ज्वा दृढं धृतवान्। मृगयावेषं त्यक्त्वा शक्रः प्रज्वलन् आकाशम् उत्थाय स्वं प्रकटितवान्: ‘हे महाराज, अहं शक्रः देवराजः अस्मि! जगत् विनश्यति इति दृष्ट्वा अहम् आगतः। अधुनापि मानवाः स्वदुष्कर्मभिः दुःखलोकान् पूरयन्ति, स्वर्गः च शून्यः तिष्ठति। अतः परं दुष्टैः सह कथं व्यवहरणीयम् इति अहं जानामि — किन्तु त्वं जागरूकः तिष्ठ।’ ततः चतसृभिः गाथाभिः, याः चिरं स्मर्यन्ते, सः धर्मम् उपदिश्य जनान् दानशीलतायां प्रतिष्ठापितवान्। एवं सः काश्यपबुद्धस्य क्षीयमाणं शासनं दृढीकृतवान्, तत् च सहस्रवर्षाणि अपरं स्थितवत्। एतत् कृत्वा शक्रः मातलिना सह स्वदेवलोकं प्रत्यावृत्तवान्।
यदा शास्ता एतं उपदेशं समाप्य अवदत्, ‘एवम् भिक्षवः, पुरा यथा अधुना अपि अहं लोककल्याणाय जीवितवान्।’ सः जन्म अभिज्ञातवान्: आनन्दः मातलिः सारथिः आसीत्, बोधिसत्त्वः स्वयं शक्रः देवराजः आसीत्।
ज्ञातव्य-विशेषः
महाकण्हः (महाकृष्णः श्वा) बौद्धसाहित्ये धर्मभयस्य शिक्षोपायरूपेण प्रयुक्तः अपूर्वः प्रलयसङ्केतः अस्ति, यत्र पतितं समाजं प्रबोधयितुं धार्मिकं भयम् उपयुज्यते।
कथायाः अन्ते भगवान् बुद्धः जन्म अभिज्ञापयति — तस्य उपस्थायकः आनन्दः मातलिः सारथिः आसीत्, यः शक्रेण श्वानरूपं प्रापितः; बोधिसत्त्वः स्वयं तु देवराजः शक्रः आसीत्, न तु सः श्वा।
इयं कथा कश्यपबुद्धस्य शासनस्य — यः गौतमबुद्धात् पूर्ववर्ती बुद्धः — क्षयानन्तरं बहुकालात् परं घटते; शक्रस्य हस्तक्षेपेण सः धर्मः पुनः सहस्रवर्षपर्यन्तं सुस्थिरः भवति।
धर्मरक्षकत्वेन शक्रस्य भूमिका प्राचीनं बौद्धलोकदर्शनं सूचयति, यत्र मानवसंस्थासु विफलासु सतीषु विश्वदेवाः धर्मसंरक्षणार्थं सक्रियं हस्तक्षेपं कुर्वन्ति।
इयं कथा बौद्धधर्मस्य द्वौ नैतिकरक्षकौ — ह्रीः (पापलज्जा) ओत्तप्पं च (पापभयम्) — लोके पुनः स्थापयति।
श्वानस्य अतृप्ता क्षुधा सामूहिकाकुशलकर्मणां गर्तं प्रतीकयति, यत् अनियन्त्रितं सत् सम्पूर्णं समाजं ग्रसितुं समर्थं भवति।
अस्याः कथायाः चित्रणं दक्षिणपूर्वएशियायाः बौद्धविहारभित्तिचित्रेषु बहुधा दृश्यते; तत्र मातापित्रोः अनादरस्य, न्यायिकभ्रष्टाचारस्य, राजनैतिकपीडनस्य च विरुद्धं सावधानीकरणरूपेण एषा कथा प्रदर्श्यते।
मैत्रीविषयकाः अधिककथाः
विषयानुसारं अन्वेषयतु