रुचिरजातकम्

बुद्धेन इयं कथा जेतवने उक्ता, जातकट्ठकथा च एतां जातकसङ्ख्यायाः २७५ इति निर्दिशति। एषा कथा एकस्य मिष्टान्नलोलुपस्य भिक्षोः विषये अस्ति। बुद्धः अवदत् यत् एषः भिक्षुः पूर्वजन्मनि अपि लोलुपः आसीत्, तस्य लोभः तदा अपि तस्मै हानिम् अकरोत्। ततः सः एकां कथां कथितवान्। पालिपाठः वदति यत् एषा कथा पूर्वजातकस्य, लोलजातकस्य (सङ्ख्या २७४) समाना एव अस्ति, अतः अस्य वर्णनं मुख्यतः गाथाभिः भिन्नम् अस्ति।

ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां शासति सति एकस्य धनिनः वणिजः सूपकारः पाकशालायां नीडपात्रम् अलम्बयत्। सः पक्षिणे आश्रयं दत्त्वा पुण्यम् अर्जितुम् इच्छति स्म। बोधिसत्त्वः तस्मिन् पात्रे कपोतरूपेण निवसति स्म। प्रतिप्रभातं सः भोजनार्थं निर्गच्छति स्म, सायं च विश्रामार्थं प्रत्यागच्छति स्म।

एकः लोलुपः काकः पाकशालायां सुन्दरान् मत्स्यमांसान् अपश्यत्। सः तान् अभिलषति स्म, योजनां च चिन्तितवान्। सः कपोतेन सह सख्यं कृत्वा अवदत् यत् सः तेन सह भोजनार्थं बहिः गन्तुम् इच्छति। कपोतः सौम्यः पक्षी आसीत्, सः काकं सहचरत्वेन स्वीकृतवान्। कतिपयान् दिनानि ते सह बहिः अगच्छन्।

काकः कपोतेन सह निर्गच्छति स्म, परन्तु सः कपोतवत् यथार्थतया न भक्षयति स्म। सः अन्यत्र कृमीन् अन्वेषयति स्म, भोजनस्य आभासं च करोति स्म। सर्वदा तस्य मनः पाकशालायां एव आसीत्। सः अदृष्टः सन् पात्रेषु प्रवेशस्य उपायं प्रतीक्षते स्म।

एकस्मिन् दिने वणिजः गृहे मत्स्यानां बृहत् संग्रहः आगतः। काकः भूमौ पतित्वा आक्रन्दन् अवदत् यत् सः रुग्णः अस्ति तथा बहिः गन्तुं न शक्नोति। कपोतः एकाकी भोजनार्थं गतः। यदा सः गतः, तदा काकः उत्थाय भोजनपात्रे उपविष्टवान्। सः मन्यते स्म यत् सः सर्वं स्वयमेव प्राप्स्यति।

सूपकारः तं कर्मणा एव गृहीतवान्। सः काकस्य मस्तके एकं शिखां विहाय सर्वाणि पक्षाणि उत्पाट्य, अनावृतां त्वचां कटुसुगन्धिद्रव्ययुक्तेन तक्रेन लिम्पितवान्। ततः सः तं नीडपात्रे निक्षिप्तवान्। काकः वेदनया तत्र पतितः अभवत्।

सायं कपोतः प्रत्यागतः। सः पात्रे काकं पतितं दृष्ट्वा गाथायां उक्तवान्। सः अर्धपरिहासेन पृष्टवान् यत् काकस्य स्वकीये नीडे शयानः एषः सुन्दरः सारसः कः अस्ति, यतः पुरतः स्थितः उत्पाटित-अनावृतत्वचः पक्षी तस्य सदृशः नासीत्। सः अपि अवदत् यत् तस्य सखा काकः उग्रः अस्ति, तथा इदं तस्य नीडम् अस्ति। काकः स्वगाथया प्रत्युत्तरं दत्तवान्, अवदत् च “मित्र, मां तु जानासि एव, द्विजः सः यः कोद्रवान् भक्षति। अहं यत् त्वया उक्तं तत् न अकरवम्, अतः पश्य मम उत्पाटनम्।”

कपोतः अवदत्, “मित्र, त्वं पुनः दुःखम् अनुभविष्यसि, यतः तव स्वभावः एवम् अस्ति। मनुष्याणां सम्पत्तिः पक्षिभिः उपभोक्तुं न शक्यते।” ततः सः अवदत् यत् सः तत्र अधिककालं जीवितुं न शक्नोति, इति कथयित्वा सः उड्डीय गतः। काकः पात्रे मृतः अभवत्। तस्य क्षुधा तं तस्य विवेकात् अधिकं दूरं नीतवती।

बुद्धः उपदेशं समाप्य पात्राणि अभिज्ञातवान्। लोलुपः भिक्षुः काकः आसीत्। स्वयं बुद्धः कपोतः आसीत्। चतुरार्यसत्यानां श्रवणानन्तरं भिक्षुः तृतीयमार्गस्य फलं प्राप्तवान्।

जातकट्ठकथा इमां कथां नूतनैः गाथाभिः पुनः वर्णयति, यतः शिक्षा पुनः स्मरणीया अस्ति। लोभः काकं नाट्यं कर्तुं, ततः मिथ्याभाषणं, ततः चौर्यं कर्तुं प्रेरितवान्। कपोतस्य परामर्शः, यः काकेन नानुसृतः, आरम्भत एव स्पष्टः आसीत्। अन्तिमगाथायाः सावधानता सरला अस्ति: केचन पदार्थाः तेषाम् कृते न सन्ति येषां ते अर्जिताः नासन्, तथा तान् कपटेन ग्रहीतुं प्रयत्नः हानौ समाप्यते। साधकः स्वयं पृच्छेत् कीदृशाः लालसाः तं स्वकीयाः न सन्ति तादृशानि पाकशालाः प्रति आकर्षन्ति, कः च स बुद्धिमान् सखा यस्य परामर्शः सः उपेक्षितवान्। कथा कपोतस्य धैर्यम् अपि दर्शयति। सः काकं न बद्धवान्, न दण्डितवान्; सः केवलं स्वाचारे स्थिरः अभवत्, काकस्य निर्णयानां स्वकीयफलानि वहितुं अवसरं दत्तवान्। सख्युः परामर्शः दानरूपः भवति, तस्य अस्वीकारस्य मूल्यं भवति।