जेतवने ज्ञातिषु कलहः
भगवान् बुद्धः जेतवनविहारे निवसन् इमां कथाम् अकथयत्। रोहिणीनद्याः जलविषये तीव्रः कलहः बुद्धस्य स्वकीयं शाक्यवंशं (बुद्धस्य स्वजनान्) तथा सम्बद्धं कोलियवंशं परस्परं विरोधं प्रति प्रवर्तितवान्, येन उभयोः पक्षयोः अनावश्यकं दुःखम् उदपद्यत। रक्तसम्बन्धिषु, ये एकत्र स्थातुं योग्याः आसन्, तेषु विभेदस्य भयं दृष्ट्वा शास्ता नदीतीरं गत्वा विवदमानान् कुलान् स्वसम्मुखम् उपावेश्य, अभिमानेन एकाकित्वेन च एकतां परित्यजन्तः किं प्राप्नुवन्ति इति दर्शयितुं वृक्षाणाम् इमां कथाम् अवर्णयत्।
वृद्धः वैश्रवणः दिवङ्गतः
अतीते काले ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां शासति सति उत्तरदिशः रक्षकः महान् देवराजः वैश्रवणः पुण्यसञ्चयस्य क्षयानन्तरं दिवङ्गतः। शक्रः देवराजः तस्य स्थाने नूतनं वैश्रवणं नियुक्तवान्। राज्यपरिवर्तनेन पुराणानि निवासविषयकाणि नियोगानि अपि निवृत्तानि। अतः नवनियुक्तस्य रक्षकस्य प्रथमेषु कार्येषु एकं आसीत्: जम्बुद्वीपस्य प्रत्येकस्यै वृक्षदेवतायै (रुक्खदेवतायै) आज्ञापत्रं प्रदीयताम्, यत् प्रत्येकः देवता समुचितं वृक्षं, गुल्मं, वनं वा अन्विष्य स्थायिनिवासार्थं स्वीकुर्यात्।
स्वजनेभ्यः बोधिसत्त्वस्य परामर्शः
तस्मिन् काले बोधिसत्त्वः हिमालयपादे सघने शालवने प्रज्ञावती वृक्षदेवता रूपेण जातः आसीत्। एकनिपाते संख्या ७४ इति अभिलिखितः अयं जातकवृत्तान्तः आरभ्यते, यत्र बोधिसत्त्वः स्वबहुसंख्यान् ज्ञातिदेवान् समाह्य, निवासस्थानानि चेतुं विकीर्णाः भवेयुः पूर्वमेव तान् उपदिशति। सः अवदत्: “प्रियाः ज्ञातयः, यदा यूयं निवासार्थं वृक्षम् अन्विच्छथ, तदा विशाले मैदाने अथवा ग्रामसमीपे एकाकिनं विशालं वृक्षं मा चिनुत, यद्यपि तस्य छत्रं विस्तीर्णं स्यात्। प्रत्युत गभीरे वने अन्यैः सह संलग्नं वृक्षं चिनुत, यत्र भूमौ मूलानि मूलैः सह मिलन्ति, उपरि च शाखाः शाखासु आश्रयन्ति।”
विनीताः देवताः परामर्शं स्वीकुर्वन्ति
बहवः प्रज्ञावन्तः विनम्राः वृक्षदेवताः इमं परामर्शं हृदि अधारयन्; ते बोधिसत्त्वेन सह निविडे शालवने स्थिताः, मनुष्यनेत्रैः अदृष्टाः जीवितुं सुरक्षायै सन्तुष्टाः अभवन्। ते महोपहारपूजायाः आशाम् अपेक्ष्य संख्याबलजां शान्तां रक्षाम् अधिकम् अमन्यन्त।
गर्विताः देवताः एकाकित्वं चिनुवन्ति
तथापि केचन गर्विताः वृक्षदेवताः बोधिसत्त्वस्य परामर्शम् उपाहसन्। “वयं किमर्थम् अप्रसिद्धे अरण्ये सङ्कीर्णतया तिष्ठेम, यत्र कोऽपि अस्मभ्यं मालाः धूपं वा न आनयेत्?” इति ते अवदन्। “वयं राजमार्गयोः समीपे नगरद्वारेषु च स्मारकवत् स्थितेषु विशालेषु एकाकिषु वृक्षेषु निवसिष्यामः। तत्र ग्रामवासिनः पुष्पैः समृद्धैः नैवेद्यैश्च अस्मान् सम्मानयिष्यन्ति।” इति ते अकथयन्। अतः ते उन्नतेषु न्यग्रोधेषु, अश्वत्थेषु, शाल्मलीषु च निवसितुं प्रवृत्ताः, ये मुक्तेषु क्षेत्रेषु नगरद्वारयोः च पृथक् तिष्ठन्ति।
झञ्झावातस्य आगमनम्
कियता कालेन प्रचण्डः झञ्झावातः देशं व्याप्तवान्। मुक्तेषु क्षेत्रेषु वायवः अबाधितबलेन प्रवहन्ति स्म; ते यदा मैदानेषु एकाकिनः विशालान् वृक्षान् प्रजघ्नुः, तदा परिणामः विनाशकारी आसीत्: स्थूलाः स्कन्धाः शुष्कवेणुवत् भग्नाः, गुरवः शाखाः विच्छिन्नाः, विशालानि मूलानि भूमितः सम्पूर्णतया उत्पाटितानि। महान्तः वृक्षाः भूमौ पतिताः, तेषु निवसन्तः देवताः आश्रयहीनाः ध्वस्तेषु अवशेषेषु रुदन्तः अभवन्।
अटव्यां वृक्षाणाम् अभग्नता
यदा स एव झञ्झावातः सघनं हिमालयशालवनं प्रविश्य, तदा तस्य नियतिः भिन्ना अभवत्। शतशः वृक्षाः स्कन्धे स्कन्धं संयोज्य तिष्ठन्ति स्म; तेषां शिखराणि परस्परम् एव वायोः वेगम् अवरुन्धन्ति स्म। तेषां मूलानि भूमौ अच्छिन्नजालवत् संलग्नानि आसन्। तस्मिन् वने एकोऽपि वृक्षः न उत्पाटितः, न च लघुः शाखापि भग्ना।
अपमानिताः देवताः आश्रयं याचन्ते
निराश्रयाः, सिक्ताः, अपमानिताश्च ते देवताः, येषां निवासाः विनष्टाः आसन्, स्वान् शिशून् सहैव नीत्वा हिमालयं प्राप्नुवन्। तत्र ते वनदेवताभ्यः स्वदुःखं न्यवेदयन्, वनदेवताश्च तद्वृत्तान्तं बोधिसत्त्वाय अवेदयन्।
बोधिसत्त्वस्य एकतोपदेशः
बोधिसत्त्वः व्याख्यत् यत् एषा विपत्तिः तेषाम् उपरि एतस्मात् कारणाद् आपतिता यत् ते प्रज्ञावतां परामर्शं नाश्रुण्वन्; ततः सः तां गाथाम् उक्तवान्, यया अस्य जातकस्य नाम “रुक्खधम्म” (वृक्षाणां धर्मः) इति प्रसिद्धम् अभवत्: “बहवः ज्ञातयः सन्तः कल्याणकराः, वने सह जायमानानां वृक्षाणाम् इव। वायुः एकाकिनं वृक्षम्, तस्य महत्त्वेऽपि, उन्मूलयति; न तु सहस्थितं वनम्।”
बुद्धस्य अभिज्ञानम्
कथां समाप्य बुद्धः नदीतीरे समवेतानां शाक्यानां कोलियानां च ज्ञातीनां तस्य जन्मनः परिचयं दत्तवान्। यः एतस्मिन् जन्मनि तस्य निष्ठावान् अनुयायी शिष्यश्च आसीत्, सः तस्मिन् जन्मनि शालवनस्य विनम्रः वृक्षदेवता आसीत्; यः च बोधिसत्त्वः तेषाम् उपदेष्टा अभवत्, सः स्वयं पूर्वजन्मनि बुद्धः आसीत्, इति सः अवदत्। एतत् श्रुत्वा विवदमानाः कुलाः नद्याः जलविषयकं विवादं परित्यज्य स्वकुलयोः मध्ये शान्तिं पुनः स्थापयितुं प्रेरिताः अभवन्।
झञ्झावातम् अतिक्रम्यापि स्थिता शिक्षा
रुक्खधम्मजातकं क्षुद्रकनिकायस्य एकनिपाते सामग्र्याः (सामूहिकसामञ्जस्यस्य) शास्त्रीयं प्रतिरूपम् अस्ति। एतत् चेतयति यत् सार्वजनिकप्रशंसायाः एकाकिनः वैभवस्य च लालसा प्राणिनः तादृशं विनाशं प्रति पातयति, यं परस्परशरणं निवारयेत्। किञ्च, एतत् प्रत्येकं पाठकं—बौद्धं वा अबौद्धं वा—शिक्षयति यत् सुरक्षा एकाकिनः वैभवे न, अपि तु तेषु मूलेषु लभ्यते, ये एकस्यामेव भुवि परस्परं दृढं गृह्णन्ति।
ज्ञातव्य-विशेषः
रुक्खधम्मजातकं खुद्दकनिकायस्य एकनिपाते चतुःसप्ततितमं (७४) जातकं भवति।
अस्य कथायाः पृष्ठभूमिः जेतवने अस्ति; रोहिणीनद्याः जलविषये शाक्यकोलियज्ञातीनां कलहः शमयितुम् इदम् उक्तम्।
पूर्वस्य वैश्रवणस्य निधनं शक्रेण नूतनस्य रक्षकदेवस्य नियुक्तिश्च वृक्षदेवानां नूतनानि आवासस्थानानि चेतुम् आज्ञां जनयति।
परस्परं बद्धाः मूलानि रक्षकाः शाखाश्च संहत्याः (सामग्र्याः) रक्षणशक्तेः रम्यं रूपकम्।
बुद्धः विनीतान् सालवनस्य देवान् तदानीन्तनान् स्वानुयायिनः, उपदेष्टारं बोधिसत्त्वं च स्वयमेव इति अभिज्ञातवान्।
शीलम्विषयकाः अधिककथाः
विषयानुसारं अन्वेषयतु