कुलावक जातकम्

बुद्धः इमां कथाम् अकथयत् — पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या 31 — एकस्य भिक्षोः विषये, यः जलं परिस्रावणं विना पिबन् अज्ञानतः तत्रस्थान् सूक्ष्मजीवान् नाशितवान्। क्षुद्रतमस्यापि जीवस्य प्रति संयमं करुणां च शिक्षयितुं बुद्धः पूर्वजन्मनः एकां कथां कथितवान्, यया एतादृशस्य यत्नस्य व्यापकता दर्शिता।

मगधराज्ये मचलग्रामे बोधिसत्त्वः मघनामा युवा ब्राह्मणः अभवत्, यः स्वोदारतायाः अटलस्य पञ्चशीलपालनस्य च कृते प्रसिद्धः आसीत्। स्वग्रामं मद्यपाने, द्यूते, कलहे च निमग्नं दृष्ट्वा मघः त्रिंशत्पुरुषान् सङ्घटितवान्, तेषाम् प्रत्येकं पञ्चशीले प्रतिष्ठाप्य, सर्वेषां यात्रिकाणां ग्रामवासिनां च हिताय मार्गाणां मण्डपानां जलाशयानां च निर्माणे तान् संयोजितवान्।

ग्रामप्रमुखः, यतः सः मद्यपेभ्यः अपराधिभ्यश्च पूर्वं गृहीतं दण्डं परिहारं च हारितवान् आसीत्, क्रुद्धः सन् त्रिंशत्पुरुषान् मगधराजाय दस्युसङ्घरूपेण मिथ्या निवेदितवान्। अनुसन्धानं विना राजा तान् गजैः मर्दयितुम् आदिशत्। मघः सहचरान् शीलेषु दृढं तिष्ठितुं तथा भयं विना सद्भावेन पीडकान् प्रति गन्तुं शिक्षितवान्; ततः तेषु प्रेषितः प्रत्येकः गजः समीपं गन्तुं न इच्छन् निवृत्तः अभवत्। विस्मितः राजा यदा पृष्टवान् यत् कः मन्त्रः तान् रक्षितवान्, तदा मघः अवदत् यत् न कोऽपि मन्त्रः; त्रिंशतां कोऽपि प्राणिहिंसाम्, अदत्तग्रहणम्, कामिथ्याचारम्, मृषावादं वा न कृतवान्। राजा तेभ्यः प्रमुखस्य एव धनं पुरस्कृतवान्, प्रमुखं तेषां सेवकं च कृतवान्, समग्रं ग्रामं च तेषां रक्षणे समर्पितवान्।

मघस्य गृहे चतस्रः स्त्रियः आसन् — सुधम्मा, चित्ता, नन्दा, सुजाता — याः लोकसेवाकार्ये तस्य सहभागिताम् अयाचन्त। यदा पुरुषाः सामूहिकं सभागृहं निर्मितवन्तः, प्रारम्भे स्त्रियः तस्य दानस्य सम्माने वर्जिताः आसन्; तदा सुधम्मा काष्ठकारं प्रेर्य तया निर्मापितं शिखरं स्वीकारयति स्म, येन स्त्रियः सभागृहस्य पुण्ये स्थानं प्राप्नुवन्ति। सुधम्मा, चित्ता, नन्दा च प्रत्येकं उद्यानानां जलाशयानां च अतिरिक्तानि दानानि कृतवत्यः; सुजाता तु केवलं किमपि न दत्तवती — भक्तेः इयं भेदः प्रत्येकस्याः स्त्रियः पुनर्जन्मं क्रमशः निर्धारितवान्।

मरणानन्तरं मघः त्रयस्त्रिंशद्देवलोके शक्रदेवराजत्वेन पुनर्जातः (शाब्दिकः अर्थः 'त्रयस्त्रिंशत्', यत् तस्य त्रयस्त्रिंशद्देवानां नाम्ना प्रसिद्धम्), तस्य त्रिंशत्सहचराश्च तेन सह देवत्वेन पुनर्जाताः। सुधम्मा, चित्ता, नन्दा च, यासां दानं सभागृहस्य पुण्ये समावेशितम् आसीत्, ताः शक्रस्य स्वपरिचारिकाः रूपेण पुनर्जाताः, प्रत्येका स्वपूर्वदानस्य नाम्ना अभिधीयमानेन लोकेन पूज्यमाना।

शक्रः अवगतवान् यत् प्राचीनाः असुराः (प्रतिद्वन्द्विनः अर्धदेवाः ये दीर्घकालं देवैः सह स्वर्गस्य विषये स्पर्धन्ते स्म) त्रयस्त्रिंशद्देवलोके देवैः सह अवतिष्ठन्ते। सः तां व्यवस्थां समाप्तुं निश्चितवान्: भोजने तान् मदयित्वा, सुप्तेषु तेषु तान् सुमेरुपर्वतस्य पादे अधः पातयिष्यामि इति। यदा असुराः प्रबुद्धाः अवगतवन्तः यत् किं जातम्, तदा ते सैन्यानि सङ्गृह्य स्वीयं पूर्वाधिकृतं स्वर्गं पुनः प्राप्तुं विश्वपर्वतम् आरुरुहुः।

तस्मिन् भीषणे युद्धे असुराः भूमिं प्राप्तवन्तः, शक्रः च स्वविजयरथेन पलायितवान्। तस्य सारथिः मातलिः तान् शाल्मलिवनमध्येन चालितवान्, यत्र रथस्य गत्या गरुडशिशूनां नीडानि धारयन्तः वृक्षाः छिन्नाः। गरुडाः (बौद्धहिन्दुपुराणयोः विशालाः पौराणिकविहगाः) — तेषां शिशूनां भयाक्रन्दं श्रुत्वा शक्रः तत्क्षणम् एव मातलिम् आदिशत् यत् रथः प्रत्यावर्तेत। सः घोषितवान् यत् सः असुरेभ्यः स्वसिंहासनं जीवितं च त्यक्तुं प्रस्तुतः, न तु निरुपायानां शावकानां मरणेन विजयं क्रेतुम्।

शक्रस्य रथः अकस्मात् प्रत्यावृत्य तेषां दिशि वेगेन धावन्तं दृष्ट्वा असुराः वास्तविकं कारणम् अनुमातुम् अशक्ताः भयं प्राप्य तं आकस्मिकम् आक्रमणं ब्रह्माण्डाद् आगतस्य सहायकसेनायाः चिह्नं मत्वा शक्रस्य सहायाय आगतम् इति अमन्यन्त। ते पङ्क्तिभङ्गं कृत्वा समुद्रस्य गभीरेषु पलायिताः, शक्रम् एकस्मिन् अपि पक्षे पुनः जीवनक्षयं विना त्रयस्त्रिंशद्देवलोकं त्यक्तवन्तः।

उपदेशं समाप्य बुद्धः उभयोः जन्मनोः पात्राणाम् अभिज्ञानम् अकरोत्। आनन्दः मातलिः अभवत्, शक्रस्य विश्वस्तः सारथिः; बुद्धः स्वयं मघः आसीत्, यः युवा सुधारकः शक्रत्वं प्राप्तवान्। साम्राज्यलिप्सायाः स्थाने क्षुद्रतमस्य असहायस्य प्राणिनः प्रति करुणां यः अग्रे स्थापितवान्, सः सम्पूर्णायां कथायाः प्रत्येकस्मिन् चरणे एकम् अविच्छिन्नं सद्गुणं प्रकटितवान्।