नामसिद्धिजातकम्

पालिपिटके जातकसङ्ख्या ९७ (बुद्धस्य पूर्वजन्मनां परम्परागता कथा) भगवता बुद्धेन पापक-नाम्नः भिक्षोः विषये उक्ता, यः ‘पापकः’ इति अर्थयुक्तं स्वकीयं भिक्षुनाम असन्तुष्टः अभवत् तथा उत्तमतरं नाम प्राप्तुम् इच्छति स्म। नाम कदापि तस्य धारयितुः मूल्यं निर्धारितवत् नास्ति इति तं दर्शयितुं बुद्धः पुरातनं वृत्तान्तं स्मारितवान्, यत्र एकः छात्रः तस्यैव नाम्नः तथा तस्यैव असन्तोषस्य भागी आसीत्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः तक्षशिलायाः विद्यापीठे प्रसिद्धः आचार्यः अभवत्, यः राजकुलानां वणिक्कुलानां च छात्रान् देशान्तरात् स्वसमीपे अध्ययनाय आकर्षति स्म। तस्य शिष्येषु एकः प्रतिभाशाली परिश्रमी च तरुणः आसीत्, यस्य माता-पिता ग्रामीणपरम्परानुसारं तं ‘पापकः’ इति अर्थयुक्तं नाम दत्तवन्तौ।

पापकस्य सहाध्यायिनः तस्य दुर्भाग्यपूर्णं नाम प्रत्येकस्मिन् अवसरे गृहीतवन्तः, यदा सः विद्यालयस्य गृहेषु गच्छति स्म तदा तं ‘दुर्जनः’ अथवा ‘दुष्टः’ इति आह्वयन्ति स्म। कालेन स तरुणः दृढं विश्वसितवान् यत् एतत् एकं पैतृकं शब्दं स्वस्य भविष्यस्य सुखस्य मानस्य च मार्गे स्थितः मुख्यः बाधकः अस्ति।

पापकः बोधिसत्त्वं समीपं गत्वा याचितवान् यत् सः उत्तमं नाम प्राप्य पुनः आगमिष्यति, यत् आचार्यः तस्मै औपचारिकरूपेण दास्यति, येन स्वजन्मतः धारितं नाम परिवर्तयिष्यति। बोधिसत्त्वः विवादं विना अनुमतवान्, केवलम् अवदत् यत् स्वेच्छया परिभ्रमतु, सामान्यजनानाम् आचारान् अवलोकयतु, मार्गे यत् नाम प्रियं भवेत् तत् चिनोतु।

यात्रायां पापकः सीमान्तनगरे अन्त्येष्टियात्रां प्राप्तवान्, ज्ञातवान् च यत् मृतः पुरुषः ‘जीवकः’ इति, अर्थात् ‘जीवितः’ इति नाम्ना आसीत्। यदा सः विस्मयेन पृष्टवान् यत् जीवकनामकः पुरुषः कथं मृतः भवितुम् अर्हति, तदा एकः शोकाकुलः स्पष्टम् अवदत्। मृत्युः जीवकम् अन्यं वा कमपि समानतया आगच्छति, यतः नाम केवलं सुविधाजनकः सङ्केतः अस्ति, तत् मृत्योः हस्तं निरोद्धुं न शक्नोति।

पुरतः वणिक्पल्लीं गच्छन् पापकः एकं धनवन्तं पुरुषं दृष्टवान्, यः एकां दासीं प्रहरति स्म, यतः सा अल्पं ऋणं न प्रतिदत्तवती। पापकः ज्ञातवान् यत् तस्याः नाम ‘धनपाली’ इति, अर्थात् ‘धनस्य रक्षिका’। एतादृशं समृद्धं नाम अल्पधनार्थं प्रहारं प्राप्तायाः कस्याः अपि भवितुं शक्यते इति विस्मयितः सः तीक्ष्णतया उक्तः यत् नाम अन्नं न क्रीणाति, सदाचारः सत्यं श्रमः च तत्र धनं जनयन्ति, यत्र केवलः शब्दः कदापि न जनयति।

अरण्यस्य गभीरे पापकः भ्रान्तिना रुदन्तं पथिकं मिलितवान्, ज्ञातवान् च यत् तस्य विस्मृतस्य पुरुषस्य नाम ‘पन्थकः’ इति, अर्थात् ‘पथप्रदर्शकः’। मार्गान् अन्वेष्टुं कुशलस्य पुरुषस्य नाम अपि स्वयमेव मार्गं विस्मरति इति पापकः अकस्मात् अवगतवान्, यथा अन्ये कोऽपि।

पापकः अधिकं अन्वेषणं विना तक्षशिलां प्रति प्रत्यावृत्तः, बोधिसत्त्वस्य पुरतः प्रणम्य यत् दृष्टं तत् सर्वं निवेदितवान्—जीवितनामा मृतः, धनरक्षिका दासीत्वं प्राप्ता, पथप्रदर्शकः वने भ्रान्तः। सः अवगतवान् यत् नाम दैनन्दिनवाचः केवलं परम्परा अस्ति, तथा चरित्रं आचारः च एव कस्यापि जनस्य वास्तविकं मूल्यं निर्धारयतः।

कथायाः अन्ते बुद्धः पुरतः स्थितं असन्तुष्टं भिक्षुं प्राचीनस्य छात्रेण सह अभेदेन निर्दिष्टवान्। द्वौ पापकौ एकस्या एव शिक्षायाः पुनरुक्तिरूपौ आस्ताम्—जन्मसमये दत्तं नाम जीवनस्य पश्चात्-आगतं किमपि न निर्धारयति। भिक्षोः स्वनामसम्बन्धी असन्तोषः तस्मै बोधिसत्त्वेन ददत्-उत्तरम् एव अर्हति स्म, यः तस्य छात्रस्य कृते उक्तः आसीत्, यः देशस्य दीर्घं परिभ्रमणं कृत्वा अपि तत् सत्यं प्राप्तवान् यत् सः गृहे स्थित्वा अपि सरलतया प्राप्तुं शक्तवान् आसीत्।

जीवकः, धनपाली, पन्थकः च न ज्ञातवन्तः यत् एकः छात्रः एकदा तेषां नामभिः वहितानां भाग्यैः स्वकीयं मूल्यं मापितवान्। तथापि ते प्रत्येके, स्वकीयं साधारणं जीवनं यापयन्तः, यत् तेषां माता-पितरौ तान् पूर्वं यत् आह्वयतः तेन अस्पृष्टम्, पापकं कस्यापि नामकरणसंस्कारात् अधिकं गहनतया शिक्षितवन्तः। यात्रानन्तरं नाम तत्रैव तिष्ठति स्म, यत् तत् सदा आसीत्—कस्यचित् भोजनाय आह्वानस्य सुविधा, तस्मात् अधिकं गुरुतरं किमपि नहि।