सिरीजातकम्

पालित्रिपिटकस्य जातकसङ्ख्या २८४ जेतवने महादानिनः अनाथपिण्डिकस्य प्रसङ्गेन आरभ्यते। इयं कथा तदनन्तरम् उक्ता यदा एका घटना प्रदर्शितवती यत् यथार्थतया अर्जितं सौभाग्यं कदापि सरलतया अपहर्तुं न शक्यते। अनाथपिण्डिकः एकदा इतीव प्रचुरं दानं कृतवान् यत् तस्य स्वकीयः कोशः रिक्तः अभवत्। तस्य प्रासादस्य गोपुरशिखरोपरि निवसन्ती काचन देवता, यतः सा तं दानं संयमयितुम् उपदिष्टवती, तस्मात् स्थानात् निष्कासिता आसीत्। सा स्वशक्त्या तस्मै त्रीणि प्राचीनानि निखातानि धनकोषाणि पुनः लब्ध्वा एव स्वस्थानं पुनः प्राप्तवती।

तस्य पुनःप्राप्तवैभवस्य वार्ता एकं ब्राह्मणं प्राप्ता, यः गृहे श्रीः यत्र निवसति तस्य लक्षणानि पठितुं निपुणः आसीत्। तादृशं सौभाग्यं स्वार्थाय अभिलषन् सः अतिथिरूपेण अनाथपिण्डिकस्य गृहम् आगतः। प्रशिक्षितया दृष्ट्या अन्विष्यन् सः अवलोकितवान् यत् वणिजः सौभाग्यं स्वर्णपञ्जरे स्थितस्य एकस्य श्वेतकुक्कुटस्य शिखायां निवसति। 'मह्यम् एतं कुक्कुटं देहि' इति ब्राह्मणेन उक्ते, सदा उदारः अनाथपिण्डिकः तत्क्षणमेव तं दत्तवान्। किन्तु तस्मिन् एव क्षणे सौभाग्यं कुक्कुटात् निस्सृत्य तस्य उष्णीषे निगूढे एकस्मिन् रत्ने अलगत्।

ब्राह्मणेन रत्नं याचितम्, तदपि दत्तम्। सौभाग्यं पुनः पलायित्वा अनाथपिण्डिकेन स्वरक्षार्थं धृतायां यष्टौ प्रविष्टम्। सा यष्टिः अपि दत्ता, तथापि सौभाग्यं तत्रापि न तिष्ठति स्म। तत् अनाथपिण्डिकस्य स्वपत्न्याः शिरसि गत्वा उपाविशत्। यतः कोऽपि ब्राह्मणः गृहस्थात् स्वभार्यां याचितुं न शक्नोति, तस्मात् छलप्रयोक्ता अवगतवान् यत् तस्य चौर्यप्रयासः सर्वथा विफलः अभवत्। लज्जितः सः स्वस्य यथार्थं प्रयोजनं स्वीकृत्य प्रस्थितवान्। यदा अनाथपिण्डिकः एतां विचित्रां घटनाम् भगवते न्यवेदयत्, तदा भगवान् अवदत्: 'गृहपते, न प्रथमवारं एतत् यत् तव सौभाग्यं चोरयितुम् अशक्यं सिद्धम्', अनाथपिण्डिकस्य अनुरोधेन च अतीतस्य इयं कथाम् अकथयत्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः संसारं परित्यज्य हिमालये तापसजीवनम् अगृह्णात्। कालान्तरे सः लवणमसालार्थं पर्वतपादे एकं नगरम् अवतीर्णः, यत्र एकः हस्तिपालकः तस्य गरिमया प्रभावितः तं स्वगृहे आश्रयं भोजनं च दत्तवान्।

तेषु एव दिवसेषु काष्ठसंग्राहकः एकः गृहं प्रति गच्छन् रात्रिना अभिभूतः अभवत्। सः जनशून्ये विश्रामगृहे एकस्य वृक्षस्य अधः शयितवान्, यस्य शाखायां द्वौ कुक्कुटौ उपविष्टौ आस्ताम्। प्रभातसमये द्वौ कुक्कुटौ आत्मश्लाघां कर्तुं प्रवृत्तौ। अधःस्थः कुक्कुटः अवदत्, 'यः मां हत्वा मम मांसं खादिष्यति, सः सूर्योदयात् पूर्वं सहस्रं सुवर्णमुद्राः प्राप्स्यति।' उपरि स्थितः कुक्कुटः एतावत् लघुना पारितोषिकेन हसित्वा उत्तरमदात्, 'यः मम शरीरस्य मांसं खादिष्यति, सः अद्यैव राजा भविष्यति। यः मम बाह्यावयवानां मांसं खादिष्यति, सः सेनापतिः भविष्यति, यदि च स्त्री तत् खादेत्, सा पट्टराज्ञी भविष्यति। यः पुनः मम अस्थ्नां समीपस्थं मांसं खादिष्यति, सः कोषाध्यक्षः अथवा राजपुरोहितः भविष्यति।'

पक्षिणां भाषां जानानः काष्ठसंग्राहकः यावत् द्वौ कुक्कुटौ पुनः निद्रितौ न अभवताम् तावत् निश्चलः शयितवान्। ततः सः सावधानतया उत्थाय आत्मश्लाघिनं कुक्कुटं गृहीत्वा तस्य ग्रीवां मर्दितवान्, 'अद्य अहं राजा भविष्यामि!' इति चिन्तयन्। सः स्वपत्नीं प्रबोध्य तं पक्षिणं लोमोत्पाटनपूर्वकं पक्त्वा इति आदिष्टवान्। भोजनात् पूर्वं तौ नद्यां स्नातुं गतौ, स्थालीं चुल्लिकायाम् पक्वतार्थं त्यक्त्वा। स्नानकाले सहसा प्रबलेन वायुना स्थाली जले पतिता। सा अक्षता आच्छादितैव नद्यां प्रवहन्ती तत्र प्राप्ता यत्र हस्तिपालकस्य जनाः तटे गजान् स्नापयन्ति स्म।

बोधिसत्त्वः स्वीयया गभीरया अन्तर्दृष्ट्या अवगतवान् यत् कुक्कुटस्य किं जातम् तथा स्थाल्यां कः सौभाग्यः निगूढः अस्ति। सः हस्तिपालकस्य गृहम् आगत्य तस्य पुरतः स्थालीम् उद्घाटयितुं प्रावर्तयत्। स्वहस्तेन सः मांसं विभक्तवान्: शरीरस्य मांसं हस्तिपालकाय भक्षणार्थं दत्तवान्, बाह्यावयवानां मांसं तस्य पत्न्यै, अस्थिसमीपस्थं मांसं च स्वार्थं स्थापितवान्। ततः सः अवदत्, 'अद्यतः तृतीये दिने त्वं अस्य नगरस्य राजा भविष्यसि, तव पत्नी च पट्टराज्ञी भविष्यति। अहं तु तव राजपुरोहितः भविष्यामि।'

यथा सः भविष्यवाणीं कृतवान् तथैव अभवत्। एकः प्रतिवेशी राजा नगरम् अभियाय तत् अवरुरोध। शासकः राजा हस्तिपालकं राजवस्त्राणि परिधाप्य राजकीये गजे आरोप्य रक्षायै प्रेषितवान्, स्वयं तु वेषं परिवर्त्य सैनिकपङ्क्तौ सम्मिलितः। युद्धे एकः शरः राजानं प्राहरत् तेन सः मृतः अपतत्। तत् श्रुत्वा हस्तिपालकः प्रभूतं धनम् आहारयत् घोषितवांश्च यत् यः धनम् इच्छति सः अग्रे आगत्य युध्यतु। तस्य सेना शीघ्रम् एव शत्रुराजं हतवती, अवरोधश्च भग्नः। मन्त्रिणः विचारितवन्तः यत् मृतेन राज्ञा स्वराजवस्त्राणि तस्मै परिधापितानि आसन्, तथा च तेन एव युद्धेन राज्यं जितम् आसीत्; ततः ते तम् अभिषिक्तवन्तः। तस्य स्वकीया पत्नी, या कुक्कुटस्य बाह्यं मांसं खादितवती आसीत्, तस्य पट्टराज्ञी अभवत्, यः तापसः नियतिमांसस्य विभजनम् अकरोत्, सः तस्य राजपुरोहितः अभवत्, जीवनपर्यन्तं सम्मानितः पोषितश्च।

एषां कथामुक्त्वा भगवान् जन्मनः परिचयम् अकथयत्: 'आनन्दः स एव राजा आसीत् यः तस्मिन् युद्धे निहतः, अहं स्वयं च स यः तापसः नूतनस्य राज्ञः पुरोहितः अभवम्।' श्रीः, अस्य उपदेशस्य केन्द्रभूता सौभाग्यदेवी, चातुर्येण वा चौर्येण वा कदापि न बध्यते, यद्यपि तां ग्रहीतुम् इच्छन् हस्तः कियान् अपि कुशलः स्यात्। सा केवलं तत्र एव विश्राम्यति यत्र पूर्वजन्मसु वपितं पुण्यं तस्याः आसनं पूर्वमेव सज्जीकृतवत् अस्ति — इदं सत्यं यद् ब्राह्मणः अनाथपिण्डिकस्य द्वारे एव अधिगतवान्, यत् काष्ठसंग्राहकः कदापि अधिगतवान् न।