जापसाहिबः - कालावतीतस्य शाश्वती स्तुतिः
इयं एका पवित्रा शिख-प्रशस्तिः अस्ति, यस्याः रचना गुरुगोविन्दसिंहजी-महोदयेन कृता। इयं परमात्माणं सर्वासाम् मानवीयकल्पनानाम् अतीतमिति वर्णयति—अरूपम्, कालावतीतम्, अनन्तञ्च—तथा एकां सर्वोच्चसत्तां सत्कर्तुं निषेधसमर्थनानाम् शृङ्खलां प्रयुङ्क्ते।
पद्यानि
एकः सार्वभौमः सृष्टिकर्ता ईश्वरः। सत्यगुरोः कृपया।
श्लोकः 1
अद्भुतस्य प्रभोः जयोऽस्तु।
श्लोकः 2
ध्यानम् (जापः)।
श्लोकः 3
दशमस्य स्वामिनः मुखात् उच्चारितम्।
श्लोकः 4
छपाई छन्दः। भवतो कृपया।
श्लोकः 5
तस्य न कोऽपि चिह्नः, प्रतीकः, जातिः, कुलं वा अस्ति; कोऽपि तस्य रूपं वर्णं आकारं वा वर्णयितुं न शक्नोति। सः अचलः, अगम्यः, अनन्तः च अभिव्यक्तिः अस्ति, कोटिशः इन्द्राणां सम्राजाञ्च प्रभुत्वेन गण्यते। त्रिलोकानां स्वामिनः, देवाः, मानवाः, असुराः, तृणवृक्षादयः अपि तं 'नैति नैति' (न इदम्, न इदम्) इति वदन्ति। सुबुद्ध्या कोऽपि तस्य नामानि कर्माणि चोच्चारयति।
श्लोकः 6
भुजङ्गप्रयात छन्दः।
श्लोकः 7
कालातीताय, दयालुने, अरूपाय, अनुपमाय नमः; वस्त्रातीतस्य, अभिलेखातीतस्य, शरीरातीतस्य, जन्मातीतस्य च; अन्तातीतस्य, छेदातीतस्य, नामातीतस्य, स्थानातीताय च; कर्मातीतस्य, पुण्यातीतस्य, नामातीतस्य, निवासातीताय च; अजिताय, निर्भयाय, अनन्ताय, अगाधाय; निर्मलाय, अनादिने, अविभाज्याय, गम्भीराय; अनन्ताय, अविनाशाय, उदाराय, अनन्ताय; एकाय अनेकाय च, अजाय, अतीताय; कर्मातीतमोहतीताभ्याम्, स्थानावेशतीताभ्याम्; अनामयाय, कामरहिताय, निराधाराय, अनाहताय; ख्याताय, अजाय, अदृश्याय, शोकहराय; विरागाय, अनतिष्ठिताय, त्रिविधनिधये, अनाकृताय; भोक्त्रे, योगिने, वर्णरहिताय, अविनाशाय; दुर्गमय, आनन्दमयाय, जलयुक्ताय, निराधाराय; अजाय, अविनशाय, अद्भुताय, आश्चर्यमयाय; अलंकृताय, दिगम्बराय, निवासरहिताय, अवाच्याय; सर्वसंहारकाय, सर्वदयालुने, सर्वरूपाय, सर्वराजाय; सर्वग्रासकाय, सर्वसंस्थापकाय, सर्वनाशकाय, सर्वपालकाय; दिव्याय, बोधातीताय, अजाय, सुन्दराय; सर्वगमनाय, सर्वनिवासाय, सर्ववर्णाय, सर्वनाशकाय; कालानाशकाय, दयालुने, वर्णरहिताय, म्रुत्युरहिताय; जिष्णवे, सृष्टिकर्त्रे, सर्वव्याकृताय, अनिबन्धायाय; असंगाय, अनाबन्ध्याय, दयालुने, उदाराय; अनन्ताय, महते, संलग्नाय, शुभदाय; सर्वशोषकाय, सर्वपालकाय, सर्वकर्त्रे, सर्वनाशकाय; योगिनां योगिने, भोक्तॄणां भोक्त्रे, सर्वदयालुने, सर्वपालकाय च नमः।
श्लोकः 8
चचरी छन्दः। भवतो कृपया।
श्लोकः 9
त्वम् अरूपः, अनुपमः, अजः, अकृतः असि; चिह्नहीनः, वेशहीनः, नामहीनः, कामहीनः च; आधाररहितः, भयहीनः, तथापि अजितेन्द्रियः निर्भयश्च; त्रिविधः, निधिः, त्रिवर्गः, अकृतः; निर्मलः, अनादिः, अजः, प्राचीनः; अजः, वर्णरहितः, अकृतः, अलङ्काररहितः; अन्तहीनः, छेदहीनः, अजेयः, बन्धनमुक्तः; अगाधः, मित्रम्, अकर्मकः, अबद्धः; दुर्बोधः, अगम्यः, कालातीतुल्यः, जालरहितः; सर्वोच्चः, स्थानरहितः, अनन्तः, महान्; असत्यः, सौन्दर्यरहितः, आधाररहितः, असंभवः; अगम्यः, अजः, अकृतः, अस्पृश्यः; अदृश्यः, शोकहीनः, कर्मरहितः, मोहहीनः; अजिताय, निर्भयाय, अनन्ताय, अगाधाय; अपरिमितः, निधिः, बहुविधः, तதாपि पुनः एकः।
श्लोकः 10
भुजङ्गप्रयात छन्दः।
श्लोकः 11
नमः सर्ववन्द्याय सर्वनिधये देवदेवाय स्थूलोपस्थ नन्देवभूमये कालनाशिने विश्वपोष्ट्रे सर्वगतये सर्ववसतवे विस्वासिने (विरक्ताय) विगतस्पृहाय निराकृतात्मने नाशकाय सूर्यवायु चन्द्राकमल मधुरमधुराय साहिर... कस्यचित् नास्ति …
श्लोकः 12
तव शक्तिः । चाचरी छन्दः ।
श्लोकः 13
त्वं जलक्षेत्रयो धरायां च भयानि, निर्भयः परमेश्वरः अजन्म, अदेशः, निर्वदः ।
श्लोकः 14
भुजङ्गप्रयतछन्दः ।
श्लोकः 15
नमः समृधाय निरुपलभ्याय नन्दितस्वरूपाय सर्वपूजिताय सर्वनिधये अवसत्राय निःप्रभावाय अनन्ताय शाश्वताय कालविहीनाय पोष के (अन्र) …
श्लोकः 16
चर्पट छन्दः । तव कृपया ।
श्लोकः 17
त्वं अमरिकार्यः अमरधर्मः, अचलयोगयुकः, अचलानुभवेन (भोक्ता), अस्मरणीयः, अविज्ञानाअन्तः, … अधिगतः सर्वदः सर्वज्ञः सर्वभोकर्ता, सर्वपूजकः …
श्लोकः 18
रूल छन्दः । ॥ तव कृपया ।
श्लोकः 19
स आदिरूपः, अनादिमूर्तिः, अजः अमररूपः, सर्ववन्द्यः, मेढा? … यो वस्त्रविहीनः विधुरश्च … न नाम, न स्थानं … सर्वव्यापी … न धिष्टं, न प्रतिष्ठा, न वक्त्र, न श्वास, … श्रुतयः मुनयः न जानन्ति, वेद पुराण … तं न विदुः … पार्वती…
श्लोकः 20
मधुभर छन्दः । ॥ तव कृपया ॥
श्लोकः 21
त्वं गउरय गोचरः परमहेप, अयिद्ध्यपु, अनुपममण… महावीर्य महाबाहो … नमो ते भिन्न विग्रह … तारतम्यस्य … अपरिमित शुभांणस् ते भो यु राम …
श्लोकः 22
चाचरी छन्दः । ॥ तव कृपया ॥
श्लोकः 23
हे विश्वनाथ, मुक्तिदम, प्रभो, अनन्त, हे विष्णो, निरयात इस्तो काग्माय च ।
श्लोकः 24
भुजङ्गप्रयत छन्दः ।
श्लोकः 25
त्वं विश्वसृज्(S) विश्वनाश, विश्वपाल, विश्वज्ञः विश्वव्यापी अबि विश्वतो भुगभव, विश्वस्मृत …
श्लोकः 26
छाचरी छन्दः।
श्लोकः 27
न ते शत्रुः, न मित्रं, न मोहः, न भयम्, न कर्म, न देहः। त्वं अजः, अव्यक्तः, अदृश्यः, अस्नेहः, परः, पवित्रः, न भौमः, न दिग्रहितः, न दृश्यः, न चित्रः।
श्लोकः 28
भगवती छन्दः। त्वत्प्रसादेनैवमुक्तम्।
श्लोकः 29
त्वं देशहीनः, कर्मकाले, मोहारहितः, नात् तं क्षयरूपः, दुःखयोगः, शरदीपः, भस्मा च, माति बल, एकाकी, अनामयः, निरीतरः, अनर्घ्यः, श्रीरामः, धर्मजः, सर्वदा, सर्वमुक्तः, सुरकृत्, पूर्णः, निराश्री, द्वारकापः, सर्वव्यापी, निर्लेपः, अपरितः, सर्वन्द्रः, सर्वेष्टः, सर्वधः, सर्वभोजः, सर्वदाता, सर्वभर्त्ता, सर्वहः, सर्वं जीवः, सर्वकर्म, सर्वधर्म, सर्वयोग, सर्वमोक्षः, राजमान्यः, यशः, चन्द्रः, सूर्यः, ईशः, प्रभः, सर्वज्ञः, परंवेद्यः, सत्स्थः, सुम्बन्धः, सर्वात्मा, परान्तिकः, भूत्रातः, दीनपालः, म्रियमः, धनः, सखः, राज्-राजः, हरिः, विलासः, निर्द्रुह्यः, अचलः, अव्ययः, अन्तकः, अन्तः, व्यापको, विभुः, निरुपमः, सर्वपीतिः, जाग्रतः, परमेश्वरः, सः
श्लोकः 30
चाचरीछन्दः।
श्लोकः 31
त्वम् अविनाशी, निःस्नेहः, निर्वेषः, निर्लेखः; निर्मोहः, निष्क्रियः, अनादिः, युगादिः; जयी, अजः, अकृतः, अस्पृष्टः; अक्षयः, असक्तः, निर्व्यापारः, अबद्धः; निर्भक्तिः, निरासक्तिः, अक्षयः, दीप्तः; निश्चिन्तः, शुद्धः, अलिखितः, अदृश्यः; निर्लेखः, निर्वेषः, अगाधः, गम्भीरः; अशक्यः, अगम्यः, निर्मलः, अनादिः; अनित्यः, अपि नित्यः, अजः, पुरातनः।
श्लोकः 32
चर्पटछन्दः। तव कृपया।
श्लोकः 33
त्वं सर्वस्य संहर्ता, सर्वस्य गन्ता, सर्वस्य प्रख्यातः, सर्वस्य ज्ञाता; सर्वस्य हर्ता, सर्वस्य कर्ता, सर्वस्य प्राणः, सर्वस्य पालकः; सर्वस्य कर्म, सर्वस्य धर्मः, सर्वस्य योगी, सर्वस्य मुक्तः।
श्लोकः 34
रसावलछन्दः। तव कृपया।
श्लोकः 35
नमः नरकनाशिने, सनातनज्योतिषे, निःस्नेहरूपाय, अविनाशीभूषणाय; गर्वनाशिने, सर्वदा सर्वसहाय, गम्भीररूपाय, अप्रतिबद्धभूषणाय; निःस्नेहाय, निर्नाम्ने, त्रिभङ्गाय, त्रिकामाय, अखण्डरूपाय, सर्वाङ्गीण अप्रतिमाय। तव न पौत्रः, न पुत्रः, न शत्रुः, न मित्रम्, न पिता, न माता, न जातिः, न कुलम्; त्वं निःसमानसखः, अगाधः, सदादीप्तः, जयी च अजः च।
श्लोकः 36
भगवतीछन्दः। तव कृपया।
श्लोकः 37
त्वं तत् यत् प्रकटं स्पष्टं च, अस्माकं पुरतः वर्तमानम्, सदा शान्तम्, सर्ववाक्; मनःप्रभुः, सुन्दरप्रदीपः, पूर्णकल्याणकारी, दाता कृपालुः; दैनिकभोजनदाता, सदा प्रदाता, कल्याणकारी पूर्णः, सुन्दरः सौन्दर्यम्; करनाशकः, दरिद्रपोषकः, प्रतिद्वन्द्विभञ्जकः, भयनाशकः; कलङ्कनाशकः, सर्वाश्रयः, अनन्तशत्रुः, कृपालुप्रदाता; सर्वजिह्वाः, वाक्प्रभुः, नरकनाशकः, स्वर्गाश्रयः; सर्वगतिः, सदा गच्छन्, विवेके पूर्णः, सर्वप्रियः; परमेश्वरः, सर्वेश्वरः, निरवस्थानः अलिखितः, सदा निर्वेषः; कालपृथ्वी, श्रद्धागम्भीरः, कल्याणकारी पूर्णः, सौन्दर्यसाहसः; अचलप्रकाशः, अगाधगन्धः, अद्भुतरूपः, अगाधभूषणम्; अगाधविस्तारः, स्वप्रकाशः, अचलनिःस्नेहः, अगाधाविनाशी।
श्लोकः 38
मधुभारछन्दः। तव कृपया।
श्लोकः 39
त्वां मनसा नमन्ति ऋषयः, गुणनिधिं सदा; शत्रुनाशकम्, दुष्टचूर्णकम्; साधुवन्दितम्, ऋषिप्रभुम्, अखण्डं नरेश्वरम्, शुद्धं नरेश्वरम्; अगाधतेजः, ऋषिप्रकाशः, गुणनिधिः, सदा स्थले जले च; अविनाश्यङ्गः, अखण्डमुद्रा, अनन्तप्रशंसा, कुलीनगतिप्रमाणम्; स्थले जले च, सर्वदिक्षु, महान् अनन्तः; अगाधतेजः, पृथ्वीधारकः, दीर्घबाहुः, एकः सदा; आद्यौम्, अनादिवाक्, दुष्टभञ्जनचिन्तनम्, गुरुः कालातीतप्रभुः; प्रतिगृहे नमितः, मनसा त्वच्चरणे, अविनाशिदेहः, निरधीनः; अव्याकुलदेहः, अरङ्गवाक्, अखण्डनिधिः, अनन्तः अनवसानः; अदृष्टधर्मः, अतिदृढकर्म, अरङ्गानन्तः, महादाता।
श्लोकः 40
हरिबोलमानछन्दः। तव कृपया।
श्लोकः 41
स्त्वं दयालयः, शत्रुहा, दुष्टविध्वंसकः, पृथ्वीमण्डनः, जगदीश्वरः, परमेश्वरः, युगकारणं, सर्वरक्षकः, भूमिधधरः, विश्वकर्ता, मनसाम पूजितः, लोकविख्यातः, सर्वधारः, सर्वकर्ता, सर्वसामाशः, सर्वनाशकः, कृपासागरः, विश्वपालकः, सर्वेशः, लोकनाथः, विश्वत्मन्, दुष्टभञ्जनः, सर्वात्मपरः, कृपाब्चरः, अचिन्त्य चिन्तः, अवस्थाप्रदः, अकन्यं जन्म, अमरनिर्मूलः, अजान् जनः, अजन्मन्, अमज्मत्, आदरः, विश्वरमणः, पुनरावर्तन, सर्वकर्ष, भगवन् सर्वान्तरी आनन्दः, सर्वकृष्णं, विश्वनाथाय नमः।
श्लोकः 42
भुजङ्गप्रयातं छन्दः
श्लोकः 43
नमः सूर्याणां सूर्याय, चन्द्राणां चन्द्राय, राज्ञां राज्ञे, इन्द्राणामिन्द्राय, तमसे, भासां भासाय, गणानां ब्रह्मणे, बीजानां बीजाय, राजसिकाय, तामसिकाय, शान्ताय, परमसत्ताय, असत्तत्वाय, योगेश्वराय, योगिनां, ज्ञानं ज्ञानाय, मंत्राणां मंत्राय, ध्यानं ध्यायनाय, युद्धानां युद्धाय, विज्ञानं विज्ञानाय, भोजनेभोजनाय, पेयायीपाय, कुटिलाय कलहाय, शांताय, दिव्याय, विषमाय त्रयी काल, नामानामी नामिने, आदिष्ठानं, सद् रूपाय, सर्वस्मै भावात्मन्, आनदिरूपः। अशून्यम्, विगतव्यञ्च, तृटिय वक्रं, त्रितकारणं, त्रिलोकेश, विष्णवे नमः।
श्लोकः 44
एकक अक्षरं छन्दः (एकाक्षरं वर्णं)
श्लोकः 45
स्तवमतं निराधारः, निर्भयः, सजातः, अकन्मः, अजन्मः, अक्षयः, गगनाभः, अनन्तः अविनश्वरः, अदृश्यः भेद्यः कालादिरहितः, अनिश्रम, अद्यायकः, लकेरः ते नसम, अमात्मकः, अहस्तः, अमिश्रः, अविरलः, अनब्दः, अनाकृति, अनुमः अधर, अचलः, विष्वस्तनः, अप्रमेयः, अपरिभूतः, विद्याहलः, अमिनयः, अवाक्, अत्यं अनेशः।
श्लोकः 46
भुजङ्गप्रयातं छन्दः
श्लोकः 47
नमः सर्वपूज्याय, सर्वनाशाय, अनादाय, अनाम्ने, सर्वस्थानाय, नमतः शुभात्मने, सर्वरूपाय, दुष्टकारलनाशाय, सदाचारवालंभनाय, नमः सत्य चित सुखथाय, शत्रुभये, सकलनाशाय, सर्वान्तापः परमैवः, कस्य वंनः, सर्वदः, सव्यसचिवः, सर्वव्यापी विश्वाश्वनः, सिद्धान्तः, ध्यात आत्मानं शुभं, सर्वारनः, नित्यं मुझमें बसते, अनश्वर वर्मा नमः।
श्लोकः 48
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
जापसाहिबः शिखधर्मे दैनिकप्रार्थनानाम् (नितनेम्) एको भागः अस्ति, यः पारम्परिकरूपेण शिखैः प्रातःस्नानान्तरं पठ्यते। अयम् 'दशमग्रन्थ' नामके शिखानां द्वितीये पवित्रग्रन्थे लभ्यते, तथा च अस्य रचनाकारः दशमः शिखगुरुः गुरुगोविन्दसिंहजी (१६६६–१७०८) मन्यते। इयं रचना लयबद्धानां ध्यानात्मकप्रवाहाणां सृष्ट्यर्थं विविधान् काव्यात्मकच्छन्दः प्रयुङ्क्ते, तथा अस्याः श्लोकाः ईश्वरस्य सर्वव्यापकतां पारलौकिकत्वञ्च सूचयन्ति, यः प्रायः 'अकाल' (कालावतीत) वा 'वाहेगुरु' (अद्भुतः प्रभुः) इति उच्यते। अयम् भक्त्याः स्मरणस्य च रूपेण पठ्यते, यः साधकं सांसारिकभेदानाम् अतीते दिव्ये मग्नं कर्तुं साहाय्यं करोति।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Guru Gobind Singh Ji · Sikh Guru (Tenth of the Ten) · 1666–1708 CE, Punjab & beyond
The tenth and last human Sikh Guru, who founded the Khalsa order in 1699 and composed hymns of valor and devotion including the Jaap Sahib and Chaupai Sahib, later compiled in the Dasam Granth. Before his passing, he declared the Guru Granth Sahib to be the eternal Guru of the Sikhs.
Guru Gobind Singh Ji स्य अन्ये रचनाः
ज्ञातव्य-विशेषः
कर्ता सन्दर्भश्च
एतत् दशमस्य शिखगुरोः श्रीगुरुगोविन्दसिंहस्य (१६६६–१७०८) भक्तिरचनायाः 'जापसाहिब्' इत्यस्याः प्रारम्भभागः अस्ति। एतत् 'दसमग्रन्थः' इति तस्मै श्रेयः दीयमानस्य शास्त्रस्य भागः अस्ति। बहवः शिखजनाः 'जापसाहिब्' प्रतिदिनं प्रातःप्रार्थनायाः (नित्नेम) भागरूपेण पठन्ति।
रचना छन्दांसि च
अस्मिन् पाठे 'छप्पै', 'भुजङ्गप्रयातम्', 'चाचरी', 'चार्पटः', 'रुवालः', 'मधुभारः', 'रसावलः', 'भगवती', 'हरिबोल्मन' 'एकाक्षरी' इत्यादीनि बहूनि शास्त्रीयभारतीयकाव्यछन्दांसि (छन्दः) उपयुज्यन्ते। प्रत्येकस्य छन्दसः पृथक् लयः अक्षरसङ्ख्या च वर्तते, येन समृद्धः ध्वनिप्रकरः निर्मीयते। अस्मिन् रचनायां समग्रतः १९९ श्लोकाः (पौर्यः) सन्ति।
बहुभाषिकं सर्वसमावेशकं भाषायाः प्रयोगः
गुरुगोविन्दसिंहः व्रजभाषायाः, पारस्यभाषायाः, आरबीभाषायाः, संस्कृतस्य, पञ्जाबीभाषायाः च मिश्रणम् उपयुङ्क्ते। उदाहरणार्थं, १०७–१२४ श्लोकेषु दैववर्णनाय 'रहीम', 'करीम', 'गनीम', 'गरीब' इत्यादीनि पारस्यारबीपदानि सन्ति। एतत् एकस्मात् सांस्कृतिकभाषिकग्रन्थनात् परं सार्वभौमस्य ईश्वरस्य विषये गुरोः दृष्टिकोणं प्रतिबिम्बयति।
निराकारस्य धर्मशास्त्रम्
मुख्यं विषयः कालातीतस्य, निराकारस्य, मानववर्गीकरणातीतस्य ईश्वरस्य स्तुतिः अस्ति। पुनरुक्तानि निषेधनानि ('नेति नेति' – इदं न, तत् न) ईश्वरस्य जातिः, वर्णः, आकारः, नाम, लिङ्गं वा नास्ति इति बलयन्ति। उदाहरणार्थं, प्रथमः श्लोकः घोषयति: 'न चिह्नानि, न वंशः, न जातिः, न कुलपरम्परा... तव रूपं, वर्णं, रेखाम्, वस्त्रं वा कोऽपि वर्णयितुं न शक्नोति।'
पुनरुक्ता भक्तिरचनारचना
बहवः श्लोकाः नमस्काराणां ('नमस्त्वम्' वा 'नमः') पश्चात् दैवगुणानाम् अनुसरणं मन्त्रसदृशं प्रतिमानम् अनुसरन्ति। उदाहरणार्थं, २–२८ श्लोकाः 'हे कालातीत, तुभ्यं नमः' इति 'निराकारः', 'अद्भुतः' इत्यादिभिः बहुभिः विशेषणैः पुनरुक्तिं कुर्वन्ति। एतत् ध्यानात्मकं, स्थिरताकारकं परिणामं निर्माति, लयबद्धपुनरुक्त्या ईश्वरस्य अनन्तत्वस्य पुष्टिम्।
Guru Gobind Singh Ji
सिखधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता