महाधर्मपालजातकम्

बुद्धः इदं जातकं जेतवने स्वपितरम् अधिकृत्य, शुद्धोदनं राजानम्, कथितवान्। बोधिलाभात् पूर्वं यदा बुद्धः उरुवेलायां दुष्करचर्यारूपं कठोरं तपः अकरोत्, तदा तस्य घोरोपवासस्य वार्ता प्रसृता; केचन देवताः कपिलवस्तुम् आगत्य शुद्धोदनाय निवेदितवन्तः यत् तस्य पुत्रः क्षुधया मृतः इति। राजा तेषां वचनं सर्वथा विश्वसितुं निराकृतवान्, घोषयन् यत् बोधिवृक्षस्य अधः बुद्धत्वप्राप्तेः पूर्वं तस्य पुत्रस्य मृत्युः असम्भवः — तथैव सम्भूतम्। भिक्षुभ्यः दर्शयितुं यत् एतत् प्रथमवारं न आसीत् यत् तस्य पिता मिथ्यामृत्युसंवादस्य सम्मुखे एतादृशं अचलं विश्वासं धारितवान्, बुद्धः पालिजातकसङ्ग्रहस्य दशकनिपाते क्रमाङ्कः 447 इति अभिलिखितां पूर्वजन्मकथाम् अकथयत्।

काशीराज्ये धम्मपालः नाम ग्रामः आसीत्, तस्य मुख्यस्य नाम्ना नामितः। तत्र ब्राह्मणः गृहस्थः दश कुशलमार्गान् आचरितुं प्रसिद्धः आसीत्, अतः सः महाधम्मपालः (वृद्धः धम्मपालः) इति सम्मानितः, स्वपुत्रात् भेदाय, यस्य अपि सः एव नाम आसीत् तथा यः धम्मपालकुमारः (युवा धम्मपालः) इति उच्यते स्म। एवं पिता पुत्रौ एकस्मिन् नाम्नि एकस्यां पीढ्यां भिन्नौ जनौ आस्ताम्: गृहस्थः महाधम्मपालः, तथा पुत्रः बोधिसत्त्वः धम्मपालकुमारः।

यदा बालकः षोडशवर्षीयः अभवत्, तदा महाधम्मपालः तं तक्षशिलायाः प्रसिद्धं विद्यालयं प्रेषितवान्, यत्र प्रख्यातस्य आचार्यस्य अधीने सर्वाः विद्याः कलाश्च सः आयत्तीकृतवान्। धम्मपालकुमारः विद्यायां न केवलं, अपि तु नैतिकशुद्ध्या, विनयेन, करुणया च प्रख्यातः अभवत्; शीघ्रम् आचार्यस्य पञ्चशतशिष्याणां मध्ये अग्रणीः सञ्जातः।

एकदा आचार्यस्य स्वपुत्रः गम्भीररूपेण रुग्णः सन् मृतः। सम्पूर्णः विद्यालयः उच्चैः शोके विलीनः; शिष्याः गृहजनाश्च केशान् विकीर्य वक्षः प्रहरन्ति स्म। केवलं धम्मपालकुमारः शान्तः अतिष्ठत्, अश्रु एकमपि अपातयित्वा मौनेन सान्त्वनम् अददत्। यदा सहपाठिनः तस्य शान्तभावस्य विषये पृष्टवन्तः, तदा सः स्पष्टम् उत्तरं दत्तवान्: सर्वे संस्काराः अनित्याः, तथापि एतादृशस्य युवकस्य अकालमरणं वस्तुतः विस्मयकरम्। मम कुले अविच्छिन्नासु पीढीषु कोऽपि अपि अल्पवयसि न मृतः; सर्वे पूर्णवृद्धावस्थां प्राप्य एव प्रयाताः।

यदा एतत् आचार्याय निवेदितम्, तदा सः विस्मितः अवदत्: यदि जगति एतादृशं कुलं विद्यते यत्र मृत्युः युवकान् कदापि न गृह्णाति, तर्हि एषः स्वर्गस्य अधः दुर्लभतमः चमत्कारः अस्ति। अहं स्वयम् एव तत् परीक्षितुं गमिष्यामि। सः वन्यछागस्य शुष्कास्थीनि प्रक्षाल्य सुगन्धितानि कृत्वा शुभ्रवस्त्रेण सुन्दरायां पेटिकायां आवेष्ट्य, सेवकेन सह धम्मपालग्रामं प्रति प्रस्थितः।

महाधम्मपालः आचार्यम् आतिथ्यस्य सर्वैः शिष्टाचारैः स्वीकृतवान्। भोजनानन्तरम् आचार्यः कृत्रिमान् अश्रून् प्रमृज्य गम्भीरं घोषितवान्: गृहपते, तव पुत्रः धम्मपालः तक्षशिलायाः श्रेष्ठः विद्वान् आसीत्, किन्तु असाध्येन रोगेन आक्रान्तः सन् मम अङ्के एव मृतः। अत्र एतस्यां पेटिकायां तस्य अस्थीनि सन्ति, यत् त्वम् अन्त्येष्टिकर्म कर्तुं शक्नुयाः।

महाधम्मपालः न रोदितवान्, अपि तु करतलौ ताडयित्वा उच्चैः हसितवान्। पूज्य आचार्य, इति सः अवदत्, एतानि मम पुत्रस्य अस्थीनि न सन्ति; तानि अजस्य, कुक्कुरस्य, अथवा अपरिचितस्य वा भवितुम् अर्हन्ति, परन्तु धम्मपालस्य कदापि नहि। सप्तपीढीषु अस्मदीये वंशे कोऽपि अल्पवयसि न मृतः, मम पुत्रः प्रथमः न भविष्यति।

एतेन निश्चयेन विस्मितः आचार्यः पृष्टवान् यत् कः मन्त्रः वा गुप्तः विधिः युवकानाम् अकालमृत्युं निवारयति। महाधम्मपालः गुणसूत्रैः उत्तरं दत्तवान्, येन इदं जातकं नामितम्: वयं न कमपि मन्त्रं न च मायां प्रयुञ्जीमहे। वयं केवलं धर्मे स्थिताः। न हिंसामः, न अदत्तं गृह्णीमः, न असत्यं वदामः, शरीरविषये विपथं न गच्छामः, मनसः मोहकं मद्यं न पिबामः। दरिद्रेभ्यः ददामः, संन्यासिनः सत्कुर्मः, मातापितरौ पालयामः, सर्वेषु प्राणिषु मैत्रीं धारयामः; अस्माकं सेवकाः श्रमिकाश्च अपि एतानि पञ्च शीलानि अस्माभिः सह पालयन्ति। अतः धर्मः अस्मान् रक्षति, यथा विशालः छत्रः मानसूनवृष्टिं निवारयति। यथा उक्तम्: धम्मो हवे रक्खति धम्मचारिं — धर्मः स्वयं धर्मचारिणं रक्षति।

श्रद्धया विनम्रः आचार्यः महाधम्मपालं प्रणम्य पेटिकाम् उद्घाट्य छागास्थीनि दर्शितवान्, तथा परीक्षैव आसीदिति स्वीकृतवान्। सः धम्मपालकुमारस्य जीवितत्वेन आनन्दितः, शीलस्य रक्षाकारिणीं शक्तिं शिष्येभ्यः शिक्षयितुं तक्षशिलां प्रत्यागतवान्।

जेतवने कथां समापयन् बुद्धः जन्मनां निर्देशं कृतवान्: महाधम्मपालः, यस्य श्रद्धा अचला आसीत्, सः राजा शुद्धोदनः आसीत्; आचार्यः सारिपुत्रः आसीत्; तथा धम्मपालकुमारः, यः न रुदति स्म, सः स्वयं बुद्धः आसीत्। एतं धर्मोपदेशं श्रुत्वा राजा शुद्धोदनः अनागामि-फले (अनावर्ती) प्रतिष्ठितः।