सञ्जीवजातकम्

भगवान् बुद्धः इमं जातकं राजगृहस्य समीपे वेणुवने राजानम् अजातशत्रुम् उद्दिश्य अकथयत्। राजा बुद्धस्य प्रतिद्वन्द्विनः देवदत्तस्य पक्षम् अवलम्बितवान् आसीत्, तस्य सम्मानार्थं च गयाशीर्षे विहारं निर्मितवान् आसीत्। देवदत्तस्य मन्त्रणया सः स्वकीयस्य धर्मनिष्ठस्य वृद्धस्य पितुः हत्यामपि कृतवान् आसीत्। यदा तेन श्रुतं यत् पृथिवी देवदत्तं ग्रस्तवती अस्ति, तदा तस्य स्वस्य कृते अपि तादृशस्य अन्तस्य भयम् उदपद्यत। सः न निद्रां प्राप्नोति स्म, न राज्यकार्यं पर्यवेक्षितुं शक्नोति स्म, स्वस्य अधः पृथिवी विदीर्यमाणा इति कल्पयति स्म। सः बुद्धेन सह मेलनम् इच्छति स्म, किन्तु अपराधभावः तं दूरे स्थापयति स्म।

कार्तिकपूर्णिमायाः रात्रौ राजा सुवर्णसिंहासने उपविश्य स्वसभासदः पृष्टवान् यत् कः ऋषिः वा ब्राह्मणः वा तस्य हृदये शान्तिं दातुं शक्नोति। अनेके अन्यमतानां आचार्याणां नामानि अवदन्, किन्तु तस्य वैद्यः जीवकः कौमारभृत्यः आग्रहपर्यन्तं मौनम् अवलम्बितवान्, ततः परं बुद्धस्य स्तुतिम् अकरोत्; बुद्धः जीवकस्य आम्रवने प्रायः द्वादशशतपञ्चाशद्भिक्षुभिः सह निवसति स्म। राजा तत्र गतवान्, सभायाः शान्त्या प्रभावितः अभवत्, पृष्टवांश्च: 'श्रामण्यस्य फलं किम्?' बुद्धः तस्मै श्रामण्यफलसूत्रम् उपदिष्टवान्, राजा च शान्तचित्तः प्रत्यागतवान्। पश्चात् बुद्धः अवदत् यत् यदि राजा सत्तालोभेन स्वपितरं न अहनिष्यत्, तर्हि सः आसनात् उत्थानात् पूर्वं धर्मस्य स्पष्टां दृष्टिं प्राप्नुयात्; देवदत्तस्य पक्षपातात् सः फलात् वञ्चितः अभवत्। परेद्युः भिक्षवः एतद् विषये चर्चां कृतवन्तः, तदा बुद्धः अवदत् यत् दुष्टस्य पक्षपातात् राजा दुःखं भुक्तवान् इति एतत् प्रथमं न, इति च सः सञ्जीवस्य कथाम् अकथयत्।

इयं कथा एकनिपाते, पालिजातकसंग्रहस्य प्रथमग्रन्थे, जातकसंख्या १५० इति अभिलिखिता अस्ति; तस्याः गद्यभागः जातकार्थवर्णनायां संरक्षितः अस्ति, यत् प्रत्येकं जन्मकथां व्याख्यातुं शास्त्रीयं भाष्यम् अस्ति। प्राचीने काले यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः एकस्मिन् उत्तमे ब्राह्मणकुले जातः। उत्तरपश्चिमे महती विद्याकेन्द्रभूता तक्षशिला तत्र स्वशिक्षां समाप्य सः स्वयं वाराणस्याम् एव स्थितः, तत्र च विश्वविख्यातः आचार्यः अभवत्। पञ्चशतं तरुणाः ब्राह्मणाः तस्य निर्देशने पवित्रविद्याम् अध्यगुः। तादृशी ख्यातिः केवलम् एकस्यै विशेषतायै न, अपि तु पवित्रविद्यायाः समग्रव्यापकतायै विद्यार्थिनः आकर्षति स्म; आचार्यस्य एतादृशे पदे स्थितस्य विश्वासः आसीत् यत् सः प्रत्येकस्मिन् प्रसङ्गे निर्णयं कुर्यात् यत् तस्य ज्ञानस्य अनेकासु शाखासु कस्मै कः शिष्यः सज्जः अस्ति।

पञ्चशतानाम् एकः प्रतिभावान् किन्तु उतावलः तरुणः सञ्जीवनामा आसीत्। अस्मै शिष्याय आचार्यः मृतान् पुनरुज्जीवयितुं समर्थं प्रबलं मन्त्रम् उपदिष्टवान्, किन्तु प्रतिमन्त्रं न उपदिष्टवान्। सञ्जीवस्य समीपे एतादृशी शक्तिः अवशिष्टा अभवत् यस्याः सुरक्षितीकरणं सः न जानाति स्म।

स्वशक्त्या गर्वितः सञ्जीवः स्वसहपाठिभिः सह काष्ठसंग्रहार्थम् अरण्यं गतवान्। तत्र ते एकं मृतं व्याघ्रशरीरं प्राप्नुवन्। तारुण्यदर्पेण परिपूर्णः सञ्जीवः घोषितवान् यत् सः तं पशुम् पुनः जीवयिष्यति। तस्य सहचराः तस्मिन् संशयं कृतवन्तः, किन्तु सः हठं कृतवान्। ते वृक्षम् आरुह्य दर्शनार्थं स्थिताः, सञ्जीवं च तेन निर्णयेन एकाकिनं त्यक्तवन्तः, यः सः पूर्वमेव गृहीतवान् आसीत्।

सञ्जीवः अग्रे गतः, स्वमन्त्रं पठित्वा मृते व्याघ्रे एकेन कर्परखण्डेन प्रहारं कृतवान्। व्याघ्रः जीवितः उत्थितः, तम् आक्रम्य तस्य कण्ठं दष्टवान्, तत्क्षणमेव तं हतवान्। ततः व्याघ्रः स्वयम् अपि मृतः पतितः, द्वावपि निर्जीवौ परस्परं समीपे शयितौ।

अवशिष्टाः विद्यार्थिनः वाराणस्याम् आचार्यस्य समीपं प्रत्यागत्य यत् जातं तत् निवेदितवन्तः। आचार्यः व्याख्यातवान् यत् सञ्जीवः सद्गुणहीनस्य पक्षं कृत्वा अयोग्यस्य सत्कारं कृत्वा स्वयम् एव एतां विपत्तिम् आनीतवान्, तथा च सः इमं श्लोकम् उक्तवान्: यः दुष्टस्य पक्षम् अवलम्बते दुष्टेन सह संगच्छते च, सः स्वयमेव तेषां भक्ष्यः भवति, यथा सञ्जीवः व्याघ्रस्य भक्ष्यः अभवत्।

जातकस्य समाप्तौ बुद्धः उतावलं शिष्यं सञ्जीवं राज्ञा अजातशत्रुणा सह, विश्वविख्यातं आचार्यं च स्वयं बोधिसत्त्वेन सह अभिज्ञातवान्। एतद् जातकं वेणुवने राज्ञः देवदत्तं प्रति कृपाभावस्य सन्दर्भे कथितम्, तथा च सद्गुणहीनानां सत्कारस्य तथा तादृशेषु हस्तेषु शक्तिप्रदानस्य विरुद्धे एषा सार्वकालिका चेतावनी अस्ति, येषु हस्तेषु तां सुरक्षितरूपेण धारयितुं तत् अद्यापि सज्जम् नास्ति।