इरियावहियं पडिक्कमणं
इदं पडिक्कमणसूत्रं जैनसाधुभिः गमनागमने सूक्ष्मजीवानाम् अहिंसायाः विराधनायाः क्षमापनार्थं पठ्यते।
पद्यानि
इच्छाकारेण संदिशत हे भगवन् ! इर्यापथिकं प्रतिक्रामामि इच्छया।
श्लोकः 1
इच्छामि प्रतिक्रामितुम् इर्यापथिकायाः विराधनायाः गमनागमने।
श्लोकः 2
पाणक्क्रमणे बीजक्क्रमणे हरितक्क्रमणे ओषधौ उत्तुङ्गपणके दगमट्टीमक्कडासंतानकसंक्रमणे।
श्लोकः 3
ये मे जीवा विराधिताः।
श्लोकः 4
एकेन्द्रियाः द्वीन्द्रियाः त्रीन्द्रियाः चतुरिन्द्रियाः पञ्चेन्द्रियाः। अभिहताः वर्तिताः लेसिताः संघातिताः संघट्टिताः परितापिताः क्लमिताः उद्द्राविताः स्थानात् स्थानं संक्रामिताः जीवितात् व्यवरोपिताः। तस्य मिच्छामि दुष्कृतम्।
श्लोकः 5
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
इदं सूत्रं जैनपरम्परायाः आवश्यकसूत्रेषु अन्यतमम्, यत् प्रतिदिनं साधुभिः गमनागमनसमये पठ्यते। अस्य मूलं प्राकृतभाषायाम् अस्ति, यत् जैनागमेषु संरक्षितम्। अत्र साधुः स्वगमनागमनेन हिंसितानां स्थावरजङ्गमजीवानां क्षमां याचते।
ज्ञातव्य-विशेषः
प्रयोगः
एषः पाठः “इरियावहियं पडिक्कमामि” इति नाम्ना प्रसिद्धः । अस्य प्रयोगः प्रतिदिनं प्रातः सायं च जैनसाधुभिः क्रियते ।
षडावश्यकाः
अयं पाठः “प्रतिक्रमण” इति नामकस्य षडावश्यककर्मणः अंशः । प्रतिक्रमणेन भिक्षुः स्वस्य अज्ञानतः कृतानां हिंसादिदोषाणां क्षमाप्रार्थनां करोति ।
हिंसानिवारणम्
अत्र “पाणक्कमणे, बीयक्कमणे, हरियक्कमणे” इत्यादिभिः पदैः सूक्ष्मप्राणिनाम्, बीजानाम्, हरितवनस्पतीनां च अतिक्रमणतः जातायाः हिंसायाः प्रायश्चित्तं क्रियते ।
इन्द्रियगणना
जैनदर्शने प्राणिनः इन्द्रियसंख्यया पञ्चधा विभज्यन्ते — एकेन्द्रियाः (पृथिवीकायिकाः, अप्कायिकाः, तैजसकायिकाः, वायुकायिकाः, वनस्पतिकायिकाः), द्वीन्द्रियाः (कृमयः), त्रीन्द्रियाः (पिपीलिकाः), चतुरिन्द्रियाः (भ्रमराः), पञ्चेन्द्रियाः (मनुष्याः, पशवः, देवाः, नारकाः) । अत्र एतासां सर्वासां श्रेणीनाम् उल्लेखः कृतः ।
क्रियावाचकशब्दाः
“अभिहया, वत्तिया, लेसिया, संघाइया” इत्येते शब्दाः हिंसायाः नव प्रकारान् दर्शयन्ति — आघातः, पीड़नम्, क्लेशः, संघर्षः, स्पर्शः, परितापनम्, श्रमः, उपद्रवः, स्थानान्तरणम्, जीवितवञ्चनम् च ।
मिच्छामि दुक्कड़म्
अन्तिमं पदं “मिच्छामि दुक्कड़म्” इति प्रसिद्धं जैनक्षमापनासूत्रम् । अस्य अर्थः “मम दुष्कृतं मिथ्या भूयात्” अर्थात् मम पापं निष्फलं भवतु इति प्रार्थना ।
Mahavira
जैनधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता