Bharat Devotion
Embroidered artwork for आच्युतशतकम्: Embroidered Om symbol above a brass diya, marigolds and a temple spire at sunrise

आच्युतशतकम्

आच्युतशतकम्

यह एक भक्तिपूर्ण स्तोत्र है जिसकी रचना श्री वेदान्तदेशिक ने की है। इसमें भगवान अच्युत (विष्णु) को सत्य और शरण के रूप में वर्णित किया गया है, तथा उनकी कृपा प्राप्त करने के लिए विनम्र भाव से प्रार्थना की गई है।

श्लोक

वेदान्तदेशिकविरचितम् नमत त्रिदशानां नाथं सत्यं दासानामच्युतं स्थिरज्योतिः गरुडनदीतटतमालं अहीन्द्रनगरौषधाचलैकगजेन्द्रम्
vedaantadeshikaviracitam namata tridashaanaam naatham satyam daasaanaamacyutam sthirajyotih garudanadeetatatamaalam aheendranagaraushadhaacalaikagajendram | 1 |

श्लोक 1

किङ्करसत्य स्तुतिस्तव स्वयम्भू गेहिनी विलासव्याहृतिमयी फणिता बालेन मया पञ्जरशुक जल्पितमिव करोतु प्रसादम्
kinkarasatya stutistava svayambhoo gehinee vilaasavyaahritimayee phanitaa baalena mayaa panjarashuka jalpitamiva karotu prasaadam | 2 |

श्लोक 2

मलिनमपि भाषितं मम किङ्करसत्य तव कीर्तिज्योत्स्नाप्रसरे लग्नं लभतां विशुद्धिं सलिलमिव त्रिपथगास्रोतोगतम्
malinamapi bhaashitam mama kinkarasatya tava keertijyotsnaaprasare lagnam labhataam vishuddhim salilamiva tripathagaasrotogatam | 3 |

श्लोक 3

त्रस्तरि नयेन स्थापिता शोभतां त्रिदशानां नाथ तव समाजे वन्दित्व महितानां मध्ये श्रुतीनां बालिशा मम स्तुतिः
trastari nayena sthaapitaa shobhataam tridashaanaam naatha tava samaaje vanditva mahitaanaam madhye shruteenaam baalishaa mama stutih | 4 |

श्लोक 4

अस्मद्गुरूणामच्युत जिह्वासिंहासने लब्धप्रतिष्ठः प्रतिपादितपरमार्थो वारयस्यपण्डितत्वमस्माकम्
asmadguroonaamacyuta jihvaasimhaasane labdhapratishthah pratipaaditaparamaartho vaarayasyapanditatvamasmaakam | 5 |

श्लोक 5

हृदयेषु देशिकानां जाह्नवीलहरीषु पूर्णचन्द्र इव स्फुटः कलुषजलेष्विव हंसः कषायकर्बुरेषु तिष्ठस्यच्युत न क्षणम्
hridayeshu deshikaanaam jaahnaveelahareeshu poornacandra iva sphutah kalushajaleshviva hamsah kashaayakarbureshu tishthasyacyuta na kshanam | 6 |

श्लोक 6

आगममात्रप्रमाणः आगोपीजनं प्रकाश निजमाहात्म्यः श्रद्धितहृदयसुलभो दूरं मुञ्चसि नतसत्य दोलायमानान्
aagamamaatrapramaanah aagopeejanam prakaasha nijamaahaatmyah shraddhitahridayasulabho dooram muncasi natasatya dolaayamaanaan | 7 |

श्लोक 7

सदा क्षपितसकलहेयं शरणागतसत्य सत्यज्ञानानन्दम् उल्लङ्घितत्रिविधान्तमुपनिषदां शतानि गायन्ति त्वाम्
sadaa kshapitasakalaheyam sharanaagatasatya satyajnaanaanandam ullanghitatrividhaantamupanishadaam shataani gaayanti tvaam | 8 |

श्लोक 8

करोषि न क्रियसे केनापि स्थापयसि न संस्थाप्यसेऽनन्यस्थितः हरसि निखिलं न ह्रियसे अहीन्द्रनगरेन्द्रानघज्योतिस्स्फुरन्
karoshi na kriyase kenaapi sthaapayasi na samsthaapyase'nanyasthitah harasi nikhilam na hriyase aheendranagarendraanaghajyotissphuran | 9 |

श्लोक 9

अणुप्रमितस्याप्यच्युत शक्तिस्तव सकलधारणादिप्रभूता तेन प्रतिवस्तुपूर्णः श्रूयसेऽप्रतिहतनिजस्थितिः सर्वगतः
anupramitasyaapyacyuta shaktistava sakaladhaaranaadiprabhootaa tena prativastupoornah shrooyase'pratihatanijasthitih sarvagatah | 10 |

श्लोक 10

सकलानां धरणनियमनस्वामित्वनियमसंस्थितः सर्वतनुः श्रूयसेऽच्युत सर्वः सदा दर्शितकार्यकारणत्वकर्बुरः
sakalaanaam dharananiyamanasvaamitvaniyamasamsthitah sarvatanuh shrooyase'cyuta sarvah sadaa darshitakaaryakaaranatvakarburah | 11 |

श्लोक 11

पुरुषप्रधानशरीरो भुवनानां भवस्यच्युतोपादानम् निजसङ्कल्पसनाथो वहसि निमित्तत्त्वमप्यद्भुतशक्तिः
purushapradhaanashareero bhuvanaanaam bhavasyacyutopaadaanam nijasankalpasanaatho vahasi nimittattvamapyadbhutashaktih | 12 |

श्लोक 12

विषमगुणाङ्कुरप्रकरे जलमिव सामान्यकारणं तव केलिः निजकर्मशक्तिनियता अच्युत ब्रह्मादि स्थावरान्तविशेषाः
vishamagunaankuraprakare jalamiva saamaanyakaaranam tava kelih nijakarmashaktiniyataa acyuta brahmaadi sthaavaraantavisheshaah | 13 |

श्लोक 13

पुरुषास्तव विभूतिः अच्युत लक्ष्म्याः स्त्रीसंज्ञाः नास्ति परं युवयोः सापि श्रीर्भवति तव किं पुनरितरत्
purushaastava vibhootih acyuta lakshmyaah streesamjnaah naasti param yuvayoh saapi shreerbhavati tava kim punaritarat | 14 |

श्लोक 14

न खलु तव सदृशाभ्यधिकाः नाथ त्वमेव सर्वलोकशरण्यः एतावज्ज्ञानसारमिति ज्ञातुं त्रिदशनाथेतरविचिन्ता
na khalu tava sadrishaabhyadhikaah naatha tvameva sarvalokasharanyah etaavajjnaanasaaramiti jnaatum tridashanaathetaravicintaa | 15 |

श्लोक 15

भाति फणीन्द्रपुराधिप प्रतिपालयत्सु प्रकटप्रभूतफला अपि द्रुहिणप्रमुखैः आज्ञप्तिस्तवालङ्घनीयप्रभावा
bhaati phaneendrapuraadhipa pratipaalayatsu prakataprabhootaphalaa api druhinapramukhaih aajnaptistavaalanghaneeyaprabhaavaa | 16 |

श्लोक 16

नियमविधीनां प्रवृत्तिः सर्वेषामपि दाससत्योद्दिश्य त्वाम् श्राद्धनिमन्त्रितब्राह्मणसमाधिसिद्धां लभन्ते त्रिदशा भुक्तम्
niyamavidheenaam pravrittih sarveshaamapi daasasatyoddishya tvaam shraaddhanimantritabraahmanasamaadhisiddhaam labhante tridashaa bhuktam | 17 |

श्लोक 17

आराध्य त्रिदशविलयेऽच्युत नित्यं न तिष्ठसि यदि नाम त्वम् कर्मणां कल्पितानां करिष्यति कल्पान्तरेषु को निर्वेशम्
aaraadhya tridashavilaye'cyuta nityam na tishthasi yadi naama tvam karmanaam kalpitaanaam karishyati kalpaantareshu ko nirvesham | 18 |

श्लोक 18

कल्पयसि काङ्क्षितानि कल्पद्रुम इव श्रीकाञ्चनलतासहितः नतसत्य सदाफलानि निजच्छायानिर्भिन्ननित्यतापत्रिभुवनः
kalpayasi kaankshitaani kalpadruma iva shreekaancanalataasahitah natasatya sadaaphalaani nijacchaayaanirbhinnanityataapatribhuvanah | 19 |

श्लोक 19

सकलागमानां निष्ठा सकलसुराणामप्यन्तर आत्मा सकलफलानां प्रसूतिः सकलजनानां समः खलु नतसत्य त्वम्
sakalaagamaanaam nishthaa sakalasuraanaamapyantara aatmaa sakalaphalaanaam prasootih sakalajanaanaam samah khalu natasatya tvam | 20 |

श्लोक 20

इति सर्वेषां समानः सत्यस्थितो दाससत्य सदा परिपूर्णः
iti sarveshaam samaanah satyasthito daasasatya sadaa paripoornah | 21 |

श्लोक 21

पूजन विधि एवं फलश्रुति (महत्व व लाभ)

शुभ दिन व तिथि

नित्य प्रतिदिन अथवा शुभ तिथियों (एकादशी, पूर्णिमा, प्रदोष) पर

उत्तम मुहूर्त / समय

ब्रह्म मुहूर्त (प्रातः 4 से 6 बजे) अथवा संध्या काल

पूजन सामग्री व अर्पण

शुद्ध घी का दीपक, धूप, ताजे पुष्प एवं नैवेद्य/जल

फलश्रुति एवं आध्यात्मिक लाभ
  • मानसिक शांति, आत्मिक उन्नति एवं घर में सकारात्मक ऊर्जा का संचार

पृष्ठभूमि

यह स्तोत्र श्री वैष्णव परंपरा का एक महत्वपूर्ण भक्ति ग्रंथ है, जिसकी रचना तेरहवीं शताब्दी के प्रसिद्ध आचार्य श्री वेदान्तदेशिक ने की थी। पारंपरिक रूप से भक्तजन भगवान विष्णु की स्तुति और आशीर्वाद प्राप्त करने के लिए इसका पाठ करते हैं। इसमें भक्ति, ज्ञान और दार्शनिक गहराई का समन्वय है।

क्या आप जानते हैं?

रचयिता

यह स्तोत्र तेरहवीं शताब्दी के महान वैष्णव आचार्य एवं कवि श्री वेदान्तदेशिक (1268-1369) द्वारा रचित 'अच्युतशतकम्' है। पूरा ग्रंथ सौ श्लोकों का है और यहाँ प्रारंभिक 20 श्लोक दिए गए हैं।

स्थानिक संदर्भ

प्रथम श्लोक में 'गरुडनदीतटतमालं' और 'अहीन्द्रनगर' का उल्लेख है, जो तमिलनाडु के तिरुवहींद्रपुरम (देवनाथ मंदिर) की ओर संकेत करता है, जहाँ भगवान देवनाथ (अच्युत) विराजमान हैं।

स्तोत्र का स्वरूप

इसमें भगवान अच्युत (जो कभी नष्ट नहीं होते) की स्तुति की गई है। उन्हें सृष्टि का कारण, सबके अंतर्यामी, और भक्तों के प्रति सत्यनिष्ठ ('नतसत्य', 'दाससत्य') बताया गया है।

दार्शनिक गहराई

बारहवें श्लोक में कहा गया है कि भगवान उपादान कारण (material cause) और निमित्त कारण (efficient cause) दोनों हैं; यह श्री वैष्णव वेदांत का मूल सिद्धांत है।

पाठ और लोकप्रियता

यह स्तोत्र श्री वैष्णवों में अत्यधिक प्रिय है और प्रायः नियमित रूप से पाठ किया जाता है। प्रत्येक श्लोक में भाव और काव्य का सुंदर समन्वय है।

Vishnu की संपूर्ण स्तुति एवं पाठ

Vishnu

Vishnu के सभी पाठ देखें →

हिन्दू धर्म से और

सभी देखें