કથા

રામાયણ, મહાભારત અને પુરાણોની પ્રેરણાદાયી પૌરાણિક વાર્તાઓ.

ગુરુ ગ્રંથ સાહિબનું સંકલન

આ લેખમાં ગુરુ અર્જન દેવ દ્વારા ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના સંકલનની, ગુરુ ગોબિંદ સિંહ દ્વારા તેના અંતિમ સ્વરૂપની અને તેને શીખોના શાશ્વત, જીવંત ગુરુ તરીકે ઘોષિત કરવાની કથા સરળ ભાષામાં વર્ણવવામાં આવી છે.

શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ

દેવકીના આઠમા સંતાન તરીકે કારાગૃહમાં જન્મેલા કૃષ્ણને, ક્રૂર કંસના મૃત્યુદંડથી બચાવવા વસુદેવ તેમને છલકાતી યમુના નદી પાર કરાવી ગયા.

ગણેશનો જન્મ

પાર્વતીજીએ ગણેશની રચના કેવી રીતે કરી અને તેમને હાથીનું મસ્તક કેવી રીતે મળ્યું.

વૈશાખી ૧૬૯૯માં ખાલસાનો જન્મ

૧૬૯૯માં આનંદપુર સાહિબમાં ગુરુ ગોવિંદ સિંહે માથાંની માંગણી કરી, પછી પાંચ પ્યારાઓને જીવંત પ્રગટ કરીને ખાલસા અને તેના પાંચ કકાર સ્થાપ્યા.

ભગવાન બુદ્ધનું અંતિમ સમય અને પરિનિર્વાણ

કુશીનગરમાં વિદાય

ગુરુ નાનક દેવ જીનો જન્મ અને બાલપણ

સંવત ૧૫૨૬ના વૈશાખ માસમાં તલવંડીમાં જન્મ્યા બાલક નાનક, જેમનો ધ્યાનમય શાંતિ અને સાપના છાયા દ્વારા રક્ષણ સ્થાનિક જમીન્દાર રાય બુલાર ભટ્ટીને આ સામાન્ય બાળક નથી, આમ ખાતરી આપી.

હનુમાનનો જન્મ

અંજનાની શિવ સમક્ષની તપસ્યા અને વાયુદેવે આપેલા પવિત્ર પાયસે હનુમાનને જગતમાં લાવ્યા; બાળપણમાં તેમણે સૂર્યને જ ગળી જવાનો પ્રયાસ કર્યો.

બુદ્ધ દ્વારા શીખવવામાં આવેલા ચાર આર્ય સત્યો

આ લેખમાં બુદ્ધના ચાર આર્ય સત્યો – દુઃખ, દુઃખનું કારણ, દુઃખનો અંત અને તેના અંત તરફ દોરી જતો માર્ગ – ને સરળ ભાષામાં સમજાવવામાં આવ્યા છે, જે બૌદ્ધ શિક્ષણનો પાયો છે.

કાલી બેઈન પર ગુરુ નાનકનું જ્ઞાનોદય

૧૪૯૯માં ગુરુ નાનક કાલી બેઈન નદીમાં ઊતર્યા અને ત્રણ દિવસ પછી રૂપાંતરિત થઈને બહાર આવ્યા, એવી ઘોષણા કરતા કે “ન કોઈ હિંદુ, ન કોઈ મુસલમાન”. આ લેખ એ ઘટના, તે અનુભવમાંથી ઉદ્ભવેલી મૂળ શિક્ષા અને એક ઈશ્વરના સત્ય તરફ સર્વ માર્ગો દોરી જાય છે એ સંદેશનું વર્ણન કરે છે.

મહાભારત

કુરુક્ષેત્રનું યુદ્ધ

આઠમો આર્ય માર્ગ

દુઃખના અંતનો માર્ગ

પ્રતિક્રમણ

જૈન ધર્મનો આત્મશુદ્ધિનો અભ્યાસ

લુમ્બિનીમાં રાજકુમાર સિદ્ધાર્થનો જન્મ

સ્વપ્ન, ભવિષ્યવાણી અને નામકરણ

ગંગાવતરણ

ગંગાનું પૃથ્વી પર અવતરણ

ગુરુ ગોબિંદ સિંહ

દસમા ગુરુ અને ખાલસાના સ્થાપક

જૈન ધર્મના ચોવીસ તીર્થંકરો

તીર્થ-નિર્માતાઓ

અંગુલિમાલ

લૂંટારુથી ભિક્ષુ બનેલો સાધુ — બૌદ્ધ ધર્મની પ્રાયશ્ચિત્તની કથા

શિખ ધર્મના પાંચ કકાર (પંજ કકાર)

પાંચ કકાર એ શ્રદ્ધાના દૃશ્યમાન ચિહ્નો છે, જે ગુરુ ગોબિંદ સિંહે 1699માં ખાલસાને આપ્યા; તેમાંનો દરેક એક ચોક્કસ આધ્યાત્મિક પ્રતિબદ્ધતાની જીવંત યાદ છે.

પાર્શ્વનાથ

૨૩મા તીર્થંકરની કરુણા

સમુદ્ર મંથન

ક્ષીરસાગરનું મંથન

આનંદપુર સાહિબ

ખાલસાનું જન્મસ્થાન

કિસા ગોતમી અને સરસવનાં દાણાની કથા

મૃત્યુ અને અનિત્યતાનો બોધપાઠ

ઋષભનાથનું જીવન, પ્રથમ તીર્થંકર

ચોવીસ તીર્થંકરોમાં પ્રથમ ઋષભનાથે મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવા પોતાનું રાજ્ય ત્યજ્યા પહેલાં માનવજાતને સંસ્કૃતિની કલાઓ શીખવી.

બોધ ગયા અને બોધિ વૃક્ષ

બૌદ્ધ ધર્મનું પવિત્ર તીર્થસ્થળ

નેમિનાથ

બાવીસમા તીર્થંકર

ગુરુ અર્જન દેવની શહાદત

શીખ ધર્મના પાંચમા ગુરુ, ગુરુ અર્જન દેવે આદિ ગ્રંથનું સંકલન કર્યું અને હરિમંદર સાહિબનું નિર્માણ કરાવ્યું. 1606માં યાતનાભર્યા મૃત્યુનો તેમનો શાંત સ્વીકાર શીખ ધર્મની પહેલી શહીદી બન્યો.

અનાથપિંડિક

સોનાના સિક્કાઓથી જેતવન વન ખરીદનાર શ્રીમંત વ્યાપારી

બાહુબલી અને ભરત

ત્યાગની કથા

ગુરુ તેગ બહાદુરની શહાદત

હિંદ દી ચાદર

सम्राट अशोक મહાન

લોહીયાળ યુદ્ધથી બૌદ્ધ ધર્મ અને અહિંસાના પ્રસાર સુધીની પ્રેરણાદાયી યાત્રા

સાહિબજાદે

ગુરુ ગોબિંદ સિંહના પુત્રો

શત્રુંજય ટેકરી

જૈન ધર્મનો પવિત્ર પર્વત

ભાઈ કનૈયા

પક્ષ વિનાની સેવા

જૈન બ્રહ્માંડ-વિજ્ઞાન

લોક પુરુષના ત્રણ લોક

વિપશ્યના ધ્યાન

વાસ્તવિકતાને જાણવાની પ્રાચીન પદ્ધતિ

દિગંબર અને શ્વેતાંબર

જૈન ધર્મની બે પરંપરાઓ

ગુરુ નાનકની ઉદાસીઓ

મહાન યાત્રાઓ

બાબા દીપ સિંહ જીની શહાદત

પંચાસી વર્ષની ઉમરે, બાબા દીપ સિંહ જીએ અપવિત્ર હરમંદિર સાહિબને લાગે પહોંચીને તેને પુનર્જીવિત કરવાનો પ્રણ કર્યો હતો, અને આ પ્રણને ગહન જખમ સહીને પણ પૂર્ણ કર્યો હતો.

ચંદનબાલા

મહાવીરની પ્રથમ સ્ત્રી શિષ્યા

ગુરુ રામદાસ અને અમૃતસરની સ્થાપના

ચોથા શીખ ગુરુ, ગુરુ રામદાસે એક પવિત્ર સરોવરની આસપાસ એ નગરની સ્થાપના કરી, જે પાછળથી અમૃતસર તરીકે ઓળખાયું. આ અમૃત સરોવરને તેમના પુત્ર ગુરુ અર્જન દેવે સુવર્ણ મંદિરની આસપાસ પૂર્ણ કર્યું.

સામાયિક

સમતાની જૈન સાધના

આચાર્ય ભદ્રબાહુ અને જૈન શાસ્ત્રોનું સંકલન

સ્મૃતિમાં જૈન આગમને સંપૂર્ણપણે ધારણ કરનારા છેલ્લા શ્રુતકેવલી ભદ્રબાહુ, જૈન સ્મૃતિને કર્ણાટક અને નેપાળ વચ્ચે વહેંચી નાખનાર દુકાળના સમયના સાક્ષી બન્યા.

ગુરુ અમર દાસ

લંગર અને સમાનતાના સુધારા

ગુરુ અંગદ દેવ

ગુરમુખી, તંદુરસ્તી અને લંગર

સલ્લેખના

શાંત મૃત્યુનું જૈન વ્રત

અંધ વ્યક્તિઓ અને હાથી

અનેકાંતવાદની એક જૈન દૃષ્ટાંતકથા

ગુરુ હરિ રાય અને ગુરુ હરિ કૃષ્ણ

કરુણા અને બાળ-બુદ્ધિ

ગુરુ હરગોબિંદ અને મીરી-પીરીનો સિદ્ધાંત

પિતાની શહાદત પછી, ગુરુ હરગોબિંદે નવા અકાલ તખ્ત પર મીરી અને પીરી, બે તલવારો ધારણ કરી, એક જ ગુરુમાં લૌકિક અને આધ્યાત્મિક સત્તાને એકસાથે જોડી.

સ્થૂલિભદ્ર

આત્મસંયમ અને શાસ્ત્રના રક્ષક

વર્ષીતપ

જૈન ધર્મની વર્ષભરની ઉપવાસ સાધના

અભિનંદનનાથ, અયોધ્યાના સુવર્ણ તીર્થંકર

ચોથા તીર્થંકર, જેઓ અયોધ્યામાં રાજા સંવર અને રાણી સિદ્ધાર્થાને ત્યાં સુવર્ણ આભા સાથે જન્મ્યા, તેમણે મુક્તિના કઠોર મુગટ માટે પોતાનું સિંહાસન ત્યજ્યું.

અજિતનાથ, અજેય તીર્થંકર

અયોધ્યામાં રાજા જિતશત્રુ અને રાણી વિજયાને ત્યાં જન્મેલા અજિતનાથ બીજા તીર્થંકર બન્યા; તેમનું નામ બાહ્ય શત્રુઓ પર નહીં, પરંતુ આંતરિક શત્રુઓ પર વિજયની ઘોષણા કરે છે.

અનંતનાથ, અનંત સ્વામી

અયોધ્યામાં રાજા સિંહસેન અને રાણી સુયશાને ત્યાં જન્મેલા ચૌદમા તીર્થંકર, પોતાના નામે વચન આપેલી અનંત મુક્તિ માટે વિશાળ રાજ્યનો ત્યાગ કરે છે.

અરનાથ, યોદ્ધા-રાજાઓમાં ત્રીજા

અરનાથ, અઠારમો તીર્થંકર, કલ્પસૂત્ર પ્રકરણ 1 માં નોંધાયેલો છે, તે ત્રણ તીર્થંકરોમાંનો એક હતો જેણે સામ્રાજ્ય ત્યાગતાં પહેલા ચક્રવર્તી તરીકે શાસન કર્યું.

અય્યનાર, ગામના દરવાજાના રક્ષક

શિવ અને વિષ્ણુના મોહિની સ્વરૂપના મિલનથી જન્મેલા અય્યનાર, તમિલ ગામોની સીમાઓ પર રાત્રે ઘોડા પર સવાર થઈ ફરે છે, અને ભક્તો તેમના માટે પોતાના હાથથી બનાવેલા અપાર ઊંચાઈના માટીના ઘોડા અર્પણ કરે છે.

અય્યપ્પા અને શબરીમાલા યાત્રા

શિવ અને મોહિનીથી જન્મેલો મણિકંઠ, રાક્ષસી મહિષીને હરાવી શબરીમાલામાં પોતાને પ્રતિષ્ઠિત કર્યો, કેરળના 41-દિવસીય મંડલ વ્રતનું મૂળ.

ચંદ્રપ્રભ, ચંદ્રપ્રકાશિત તીર્થંકર

ચંદ્રપુરીમાં ચંદ્રના ચિહ્ન હેઠળ જન્મેલા ચંદ્રપ્રભ આઠમા તીર્થંકર બન્યા; તેમનું નામ ચંદ્રપ્રકાશ શીખવે છે કે શાંતિ એ મુક્તિનો પાયો છે.

દત્તાત્રેય, ત્રિમૂર્તિ ગુરુ

અનસૂયાની પતિવ્રતાએ ત્રિમૂર્તિને તેમના પુત્ર દત્તાત્રેય તરીકે જન્મ લેવા કેવી રીતે પ્રેર્યા, તેની આ કથા છે. સર્જન, પાલન અને સંહારને પોતાનામાં સમાવતા આ એક ગુરુને યોગના આદિ ગુરુ તરીકે પૂજવામાં આવે છે.

ધર્મનાથ, ધર્મના સ્વામી

રત્નપુરીમાં રાજા ભાનુ અને રાણી સુવ્રતાના પુત્ર રૂપે જન્મેલા પંદરમા તીર્થંકર ધર્મનાથ પોતાના નામમાં એ જ શબ્દ ધારણ કરે છે જે આ ભૂમિની નૈતિક શબ્દાવલીનો આધાર છે: 'ધર્મ'.

હનુમાન ચાલીસાનો ઉદ્ભવ

તુલસીદાસની ૪૦ દિવસની શરણાગતિ

જગન્નાથ અને અધૂરું સ્વરૂપ

રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ને જગન્નાથ, બલભદ્ર અને સુભદ્રાની દિવ્ય મૂર્તિઓનું નિર્માણ કેવી રીતે કરાવ્યું, અને દિવ્ય શિલ્પી વિશ્વકર્માએ તેમને હંમેશા માટે હાથ-પગ વિના શા માટે છોડી, તેની કથા.

કનકધારા સ્તોત્ર

શંકરાચાર્ય અને સુવર્ણ આમળા

ખંડોબા અને મલ્લ-મણિનો વધ

શિવ જેજુરીની ટેકરી પર યોદ્ધા ખંડોબા તરીકે અવતરીને રાક્ષસ ભાઈઓ મલ્લ અને મણિનો વધ કેવી રીતે કર્યો, અને મહારાષ્ટ્રના સૌથી પ્રિય કુળદેવતા કેવી રીતે બન્યા, તેની કથા.

કુંથુનાથ, વિશ્વ ત્યાગનારા સમ્રાટ

સત્તરમા તીર્થંકર અને છઠ્ઠા ચક્રવર્તી કુંથુનાથે, જીતવા માટે હવે કંઈ બાકી ન રહેલા વિશ્વવ્યાપી સામ્રાજ્યનો મુક્તિની શોધમાં ત્યાગ કર્યો, તે કથા.

મહામૃત્યુંજય મંત્ર

ઉદ્ભવ અને માર્કંડેયની કથા

મલ્લિનાથ અને સોનાની પ્રતિમા

મલ્લિનાથે સડતા ખોરાકથી ભરેલી સોનાની પ્રતિમા દ્વારા છ રાજવરોને સૌંદર્યની અનિત્યતા શીખવી, અને ઓગણીસમા તીર્થંકર બન્યાં.

મુનિસુવ્રત, જેમના યુગમાં રામ થયા

રાજગિરમાં રાજા સુમિત્ર અને રાણી પદ્માવતીના ઘરે જન્મેલા વીસમા તીર્થંકરની કથા, જેમના દૂરના યુગમાં જૈન પરંપરા પાછળથી પોતાના જ રામાયણ, પઉમચરિયંમાં ફરી કહેવાયેલી ઘટનાઓને સ્થાપિત કરે છે.

મુરુગન અને તારકાસુરનો વધ

શિવના છ મુખવાળા પુત્ર મુરુગન (કાર્તિકેય) દેવોનું નેતૃત્વ કરવા અને અજેય રાક્ષસ તારકાસુરનો વધ કરવા માટે કેવી રીતે જન્મ્યા, અને તમિલનાડુના છ પવિત્ર ધામોમાં પૂજાતા વેલ-ધારી સેનાપતિ કેવી રીતે બન્યા.

નમિનાથ, કાદવથી અસ્પર્શિત કમળિની

મિથિલામાં જન્મેલા એકવીસમા તીર્થંકર નમિનાથની કથા — તેને પોષતા કાદવમાંથી નિર્મળ ઊંચે ઊઠતી નીલ કમળિનીના ચિહ્ન વડે તેમને યાદ કરવામાં આવે છે.

નેમિનાથ અને ગિરનારનો ત્યાગ

કૃષ્ણના પિતરાઈ ભાઈ નેમિનાથે લગ્ન-ભોજન માટે ભેગા થયેલા પશુઓની ચીસો સાંભળી પોતાનું લગ્ન કેવી રીતે ત્યાગ્યું, અને ગિરનાર પર્વત પર સર્વજ્ઞતા તથા મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી 22મા તીર્થંકર કેવી રીતે બન્યા.

પદ્મપ્રભ, કમળના અધિષ્ઠાતા

લાલ કમળના ચિહ્ન હેઠળ કૌશાંબીમાં જન્મેલા પદ્મપ્રભ છઠ્ઠા તીર્થંકર બન્યા. તેમના જીવનનું પ્રતીક શીખવે છે કે શુદ્ધતા સાંસારિક કીચડમાંથી અલિપ્ત રહીને ઊંચે ઊઠે છે.

પુષ્પદંત, બે નામોવાળા તીર્થંકર

આ કાળના નવમા તીર્થંકર, કાકંદી નગરમાં જન્મેલા પુષ્પદંત, બે નામે સ્મરણ પામે છે: તેમના પુષ્પ-સમાન દાંતને કારણે પુષ્પદંત, અને તેમના અડગ સદાચારને કારણે સુવિધિનાથ.

રાધા, દિવ્ય પ્રેમની મૂર્તિ

બરસાનાની ગોવાળ કન્યા રાધા, જેમની વૃંદાવનમાં કૃષ્ણ માટેની ઝંખનાને ભક્તિના સર્વોચ્ચ, સંપૂર્ણ દૈવી પ્રેમના સ્વરૂપ તરીકે પૂજવામાં આવે છે.

ઋષભનાથ, પ્રથમ તીર્થંકર

રાજા નાભિ અને રાણી મરુદેવીના પુત્ર ઋષભનાથ (આદિનાથ) એ માનવજાતિને સભ્યતાની કળાઓ કેવી રીતે શીખવી, અને પછી પોતાનું રાજ્ય ત્યાગીને 24 તીર્થંકરોમાં પ્રથમ કેવી રીતે બન્યા.

સંભવનાથ અને સમૃદ્ધિનું પુનરાગમન

ત્રીજા તીર્થંકરનું નામ સંભવનાથ, એટલે કે સંભાવના, રાખવામાં આવ્યું; કારણ કે રાણી સુસેનાના ગર્ભમાં તેમનું ગર્ભાધાન શ્રાવસ્તીને ઘેરી વળેલા દુષ્કાળના અંત સાથે સંયોગે થયું.

શાંતિનાથ, શાંતિના અધિષ્ઠાતા

હસ્તિનાપુરમાં મહામારી તરત જ શમી ગઈ તે ક્ષણે જન્મેલા શાંતિનાથ ચક્રવર્તી સમ્રાટ તરીકે શાસન કર્યા પછી 16મા તીર્થંકર બન્યા; વિપત્તિને શાંત કરનાર તરીકે તેઓ પૂજાય છે.

શીતલનાથ અને શીતળ સ્પર્શ

રાજા દૃઢરથ અને રાણી નંદાના પુત્ર, દસમા તીર્થંકર; તેમનું નામ એ શીતળ સ્પર્શની સ્મૃતિમાં પડ્યું જેણે તેમના પિતાનો અસાધ્ય તાવ શાંત કર્યો હતો, એમ જૈન પરંપરા માને છે.

શિવ તાંડવ સ્તોત્ર

રાવણ અને કૈલાસ કથા

શ્રેયાંસનાથ, પરમ કલ્યાણના સ્વામી

રાજા વિષ્ણુ અને રાણી વિષ્ણાદેવીના પુત્ર, અગિયારમા તીર્થંકર; સિંહપુરીમાં જન્મ્યા, એ ભૂમિની નજીક જ્યાં પછીથી બુદ્ધે પોતાનો પ્રથમ ઉપદેશ આપ્યો.

સુમતિનાથ અને ગર્ભમાં રહેલી બુદ્ધિ

પાંચમા તીર્થંકરને ગર્ભમાં ધારણ કરનારાં રાણી મંગળા એક કડવા સંરક્ષણ વિવાદને સુલેમાન જેવી યુક્તિથી ઉકેલે છે, અને તે યુક્તિએ પ્રગટ કરેલી બુદ્ધિની સ્મૃતિમાં પોતાના પુત્રનું નામ રાખે છે.

સુપાર્શ્વનાથ અને ખરતાં પાંદડાં

વારાણસીમાં જન્મેલા સુપાર્શ્વનાથે ખરતાં પાંદડાં જોયા પછી પોતાનું રાજસિંહાસન ત્યજ્યું, અને જીવનના સૌથી સરળ પાઠ દ્વારા સાતમા તીર્થંકર બન્યા.

તિરુપ્પાવૈ

આંડાળનું માર્ગશીર્ષ મૂળ અને કથા

વાસુપૂજ્ય, જે ક્યારેય રાજા ન બન્યા તે રાજકુમાર

કલ્પસૂત્રના અધ્યાય 1 મુજબ, બારમા તીર્થંકર વાસુપૂજ્યે રાજકુમાર હોવા છતાં સંસારનો ત્યાગ કર્યો અને પોતાના જન્મસ્થળ ચંપાપુરીમાં જ મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો.

વેંકટેશ્વર અને શાશ્વત ઋણ

તિરુમાલાની સાત ટેકરીઓ પર બિરાજમાન ભગવાન વેંકટેશ્વરે પદ્માવતી સાથે લગ્ન માટે કુબેર પાસેથી વિશાળ ઋણ કેવી રીતે લીધું — ભક્તો આજે પણ પોતાની ભેટ દ્વારા ચૂકવવામાં મદદ કરે છે તેવું દિવ્ય ઋણ.

વિમલનાથ, નિર્મળ સ્વામી

કંપિલ્યમાં જન્મેલા વિમલનાથને, જન્મ પહેલાંથી જ દેખાતી પવિત્રતાને કારણે 'નિર્મળ પ્રભુ' નામ આપવામાં આવ્યું; તેઓ તેરમા તીર્થંકર બન્યા.